Pri instrumenti e mashini

(Exegezo di la KGD)

Kara lekteri,

l’afero relatanta instrumenti e mashini esas komplex afero e multon onu skribis pri ol. Ma formacesis anke eroroza idei debata a misinterpreto di lo skribita. En ica sendajo me probos agar analizo di lo lektebla en la Kompleta Gramatiko Detaloza ca-relate, por komprenigar plu bone l’intenci di la skribinto, e tale forigar la dubiti e l’erori di interpreto, klarigante l’afero.

Unesme, me riproduktez la vorti skribita pri to en la KGD. Oli relatas la sufixo -il-:

“-il-. — Finalo dil vorto utensilo, ta sufixo quik adoptesis. Soldita a verbal radiko, ol donas substantivi signifikanta : instrumento por... Ex. : pektilo, brosilo, entravilo, razilo, fotografilo, telegrafilo, telefonilo, e. c. (48).”

Nun ni probez rezonar pri ca vorti.
Ni atencez ke dicar “instrumento” ne signifikas exkluzar la mashini, nam fakte anke la mashini esas instrumenti: ici inkluzas iti.
Or, ni videz ke la skribinto bone egardis lo, nam lu skribis en l’exempli anke: “... fotografilo, telegrafilo, telefonilo, e. c.”
Nu, ka la fotografilo, la telegrafilo e la telefonilo ne esas mashini? Evidente li ya esas lo!
La konfirmo di co esas en la paragrafo quik sequanta, en qua on atencigas ne uzar ilo kom vorto izolita:

“Nultempe uzez ilo kom vorto izolita, ma selektez inter : aparato, instrumento, utensilo, mashino, e. c. segun la kazi.”

Se l’autoro donas serio de vorti qui devas uzesar vice ilo kom izolita vorto, co implikas logikale ke la signifiko dil sufixo -il- inkluzas adminime la signifiko di ta vorti: aparato, instrumento, utensilo, mashino: do anke mashino!

Pos du paragrafi, on trovas:

“Se traktesas pri mashino on devas uzar prefere la vorto « mashino » ipsa : skribmashino (49) , sutmashino, stebmashino, drashmashino, e. c.”

Ni atingis nun la centro dil afero, t. e. la famoza vorti qui misinterpretesis, e qui SEMBLAS kontredicar lo preiranta.
Ni rilektez oli tre atencoze:
“Se traktesas pri mashino on devas uzar PREFERE la vorto «mashino» ipsa”;
“prefere” ne implikas interdikto dil sufixo -il-, ma nur ke on devas preferar en ula kazi la vorto mashino. Pro quo ilu skribas to? On komprenas lo del exempli donita:

“skribmashino, sutmashino, stebmashino, drashmashino”;

se on atencas ica exempli rezonante pri l’objekti quin oli relatas, on sucesas komprenar la pro quo.
La skribmashino, la sutmashino, la stebmashino e la drashmashino, li omna, esas objekti por agar kozi qui agesas anke per altra instrumenti plu simpla, qui ne esas mashini; exemple la skribmashino esas instrumento por skribar qua esas mashino, ma por skribar on povas uzar anke altra instrumento qua ne esas mashino: la plumo; la sutmashino esas instrumento mashina por sutar, e por sutar on uzas anke l’agulo, instrumento ne mashina; e tale anke pri la du cetera exempli donita; anke la plumo esas skribilo, ed anke l’agulo esas sutilo: fakte, la sufixo -il- esas tre generala sufixo, qua ofte povas indikar plura e mem multa objekti, quale on lektas en la preiranta paragrafo:

“Pro la neprecizeso di ta sufixo, on uzas radiki specala, vice olu, kande on volas indikar objekto preciza. Exemple, kultelo, hakilo, serpo, siklo, sabro, e. c. esas tranchili; konseque tranchilo ne nomizus ica plu reale kam ita. Same : fusilo, karabino, revolvero, kanono, esas pafili; se do vu saciesus da pafilo por nomizar un de oli, on tote ne savus exakte pri qua vu parolas.”

Do, por distingar la plumo de la skribmashino, qui amba esas skribili, on uzez “skribmashino”; same pri “agulo” e “sutmashino”, e same pri le cetera.

To signifikas ke on devas uzar “mashino” vice la sufixo -il- nur kande esas pari de objekti konfundebla e, pro to, distingenda; ma ne por irga mashini.
La pruvo di co esas la noto a la vorto “skribmashino”, t. e. la noto 49:

“(49) On dicas anke : tiposkribilo (tiposkribar, tiposkribisto).”

Nu, pro quo, hike, on ne uzas “mashino” ma on uzas -il-? L’objekto koncernata esas la sama mashino!
Pro ke, en ica kazo, lo ne esas necesa: ne existas tiposkribilo qua ne esas mashino.

E pruvo di co esas anke la preiranta exempli ja mencionita: fotografilo, telegrafilo e telefonilo, qui indikas mashini e havas la sufixo -il-, pro ke ta mashini ne esas konfundebla ad altra objekti.

De to omna on komprenas ke l’uzo di “mashino” vice -il- esas ya por distingar objekti diferanta, e restriktesas a tala kazi: do ta uzo esas nur por praktikala motivi di distingo e ne pro la senco ipsa dil sufixo -il-.

La vera interdikto da la KGD pro la senco di -il- esas en la lasta paragrafo:

“-il- indikas instrumento (o implemento) : on brosas per brosilo, on pektas per pektilo; ma -er indikas aganto : remorkero remorkas per su ipsa.”

La difero, do, ne esas inter instrumenti e mashini, ma inter instrumenti ed aganti.

Konkluze, l’interdikto uzar ­-il- por mashini qua lektesas en la radikaro da Pesch (1964) esas versimile debata a misinterpreto di la vorti kontenata en la KGD.

Amikale,

Tiberio

Pri la ciencala principi

-

Kara lekteri,

l’artiklo 1 di la statuti dil ULI - Uniono por la Linguo Internaciona (Ido) - kontenas ica frazo:
“L’Uniono konsideras la linguo internaciona Ido ne kom perfekta e netushebla, ma kom sempre perfektigebla segun ciencala principi.”

Nu, quo esas ita ciencala principi pri qui on parolas en l’artiklo?
*Quoniam ne omni savas lo, me deskriptos li hike.

Kande on parolas pri ciencala principi sequata en la developo di la linguo, quik venas a la mento la fonto-lingui di Ido: la lingui Angla, Franca, Germana, Hispana, Italiana, Rusa (rezumata en l’abreviuro AFGHIR), egardenda en la procedo di selekto, ek qui on extraktas la nova vorti di Ido, por ke oli esez maxim internaciona.
Yes, to esas la principo di maxima internacioneso, ma ica esas nur un de oli, existas adminime kin plusa principi; yen oli:

1 - maxima internacioneso;
2 - maxima klareso di la radiki;
3 - sparo linguala (atencez: me ne dicis “maxima sparo”; to esas eroro di Esperanto);
4 - logiko e precizeso dil elementi e dil kompozado;
5 - renversebleso;
6 - membreso di la vorti en vorto-familii.

Ca principi esas aplikenda samtempe, kande lo esas posibla, ed esas strikte konektita; tamen li esas anke subordinita l’uni a l’altri, nam ulafoye povas eventar ke du de ca principi kolizionas l’una kun l’altra, e do en tala kazi on mustas decidar qua de li devas prevalorar super l’altra.
Exemple la 3ma e la 4ma principo esas sive en Ido sive en Esperanto, ma ca du lingui ordinas la du principi en maniero diferanta: en Ido la sparo linguala esas subordinita a la precizeso, ma en Esperanto ne. Pro to en Esperanto on sparas l’uzo di sufixo kande on pasas de instrumento a verbo (martelo -> marteli), ma to produktas konfundi kun la kazi en qui on departas de verbi: ludi -> ludilo esas nekongruanta kun marteli -> martelo; la difero esas ke pri marteli on departis de substantivo por formacar verbo, ma kande on lektas la verbi ludi e marteli on ne povas savar ica difero sen konsultar dicionario, e do on ne quik savos ka dicar martelo o martelilo por nomar l’instrumento; do hike anke mankas renversebleso. En Ido on adoptis sufixo uzenda kande on pasas de instrumento a verbo, nam logikale l’ago ne darfas havar la sama nomo kam l’instrumento, to esus kontre la 4ma principo, e pro to de martelo on formacas martelagar, obtenante anke renversebleso.

1 - Maxima internacioneso: on devas selektar la radiki qui esas en la maxim granda nombro di lingui naturala, deformante oli minime posible;
kompreneble, kande ne existas vorto internaciona e singla linguo agas en sua propra maniero, to ne esas posibla; ulafoye on rekursis a la Latina, ma anke to ne sempre esas konvenanta.

2 - Maxima klareso di la radiki: la maxima internacioneso esas subordinita a la maxima klareso, qua esas la principo maxim importanta; on devas selektar, exemple, du vorti por du signifiki, se un sola vorto povus efektigar miskompreno, mem kande la lingui naturala uzas nur un vorto; pro to, exemple, Ido adoptis kargar e charjar por du senci diferanta, por qui la lingui naturala uzas nur un vorto: ma Ido, kom linguo internaciona, mustas esar maxim klara. On devas sorgar evitar irga ambigueso en la selekto di la radiki, ed anke en la formaco di kompozuri (videz la 4esma punto).

3 - Sparo linguala (mea profesorino di linguistiko en l’universitato ofte parolis pri ca principo): on darfas omisar elementi ne necesa, qui igus la vorti tro longa, ma kondicione ke to ne kontreagez altra principi;
pro ca principo, exemple, en Ido on dicas enirar vice adenirar, dezerto vice dezertajo, drinkajo vice drinkatajo, progresigar vice progresantigar, e. c.

4 - Logiko e precizeso dil elementi e dil kompozado: me ja explikis to supere, kande me parolis pri martelo e martelagar; on mustas havar, por klareso e renversebleso (pro to me dicis ke la principi esas strikte konektita), precizeso pri la defino di la singla elementi e pri decidar quale on uzas e quale on kompozas oli. La kompozi devas esar logikala: to permisos klareso e facileso en l’uzo. Pro to en Ido, de freno, koloro, floro, kalma, on formacas rispektive frenagar, kolorizar, florifar, kalmigar (per quar diferanta sufixi, singla de li kun sua preciza senco) vice frenar, kolorar, florar, kalmar, qui esus plu simila a verbi di la lingui naturala, ma ne preciza e ne logikala, e pro to nek klara nek renversebla. Anke pro to en Ido, de naciono, suko, on formacas rispektive nacionala, sukoza, vice le plu kurta ma min logikala naciona, suka. Singla sufixo havas sua propra signifiko, e kelki havas la senco di prepozicioni: -al- signifikas praktike di, ed -oz- signifikas kun. Do nacionala signifikas di naciono, yen pro quo internaciona ne havas la sufixo -al-, nam ol ja havas la prepoziciono prefixa inter- e signifikas inter nacioni: internacionala havus nula logiko, signifikante di inter nacioni (?), e pro to nula justifiko.

5 - Renversebleso: por ke la linguo esez maxim facila, l’elementi por la kompozado devas uzesar por pasar de un vorto ad altra ne en sinso unika (->), ma en duopla sinso (<->).
Pro to, kande on pasas de un vorto ad altra kun diferanta signifiko, on sempre devas adjuntar o supresar elemento; talmaniere, por retroirar al antea vorto, on supresos l’elemento adjuntita od on adjuntos l’elemento supresita, segun la senco di singla elementi; exemple, de telefonar on formacas telefonilo, e de telefonilo on facile retroformacas telefonar, pro ke esas klara en telefonilo la sufixo -il- dil instrumenti, supresenda por formacar la verbi; kontree, de tamburagar on formacas facile tamburo, nam esas klare rikonocebla en la verbo la sufixo -ag- dil agi, supresenda por obtenar la nomi dil instrumenti, e de tamburo on formacos tamburagar; kun perfekta renversebleso.
Kande on pasas de un vorto ad altra kun la sama signifiko ma kun diferanta rolo en la frazo (ex.: verbo -> substantivo, substantivo -> adjektivo), kompreneble on ne adjuntas o supresas elementi, ma simple on chanjas la dezinenco (tamburagar -> tamburago); ca-kaze on facile pasos de un vorto ad altra en duopla sinso (<->), ma, unesme, ca chanjo di dezinenci devas ne modifikar la radiki (to eventas, exemple, en la Latina), e, duesme, en tala paso du dezinenci diferanta devas ne kunfluar ad un sama dezinenco (to eventas, exemple, en Novial). Se on ne respektas ica du postulaji, ne esos posibla retroirar a la justa formo di vorto.
Exemplo pri l’unesma postulajo: en la Latina, por formacar la supino, on adjuntas l’elemento -tum a radiko verbala; ma, dum ke en la 1esma, 2esma e 4esma konjugo-sistemo esas vokali “tematala” qui insertesas inter la radiki e la dezinenco -tum, e tale “amortisas” la shoko inter la konsonanto finala di la radiki e la t di -tum, kontree en la 3esma konjugo-sistemo esas nula vokalo tematala, e do la shoko inter la konsonanti ofte efektigas transformo di la dicita radik-finalo, qua ulamaniere “adaptesas” a la kontakto kun -tum: exemple la radiko leg- (= lektar) mantenas la konsonanto sonora g en la tota indikativo (leg-o, leg-is, leg-it, e. c.), ma, kande ol renkontras -tum por la formaco di la supino, ol perdas la sonoreso pro “similigo” a la t sequanta, divenante nesonora e chanjante a c [k] (lec-tum); pro ca fenomeno, de la supino ne plus esas posibla retrokonstruktar la formo dil indikativo, sen ja savar ol.
Exemplo pri la duesma postulajo: en Novial, de la verbi finanta per -a e de la verbi finanta per -e on formacas substantivi indikanta l’ago en la sama maniero, t. e. chanjante en amba kazi la vokalo finala a od e a la vokalo o; pro to la verbo vida (= vidar) divenas vido, e la verbo respekte (= respektar) divenas respekto. Do la du dezinenci a ed e kunfluas al unika dezinenco o. Pro tala procedo, de la substantivi derivita direte de verbi (vido, respekto) on ne povas deduktar la formi dil verbi originala, nam on ne savas, sen rekursar a dicionario, ka li esas vida o vide, respekta o respekte.

6 - Membreso di la vorti en vorto-familii: kande on adoptas radiko, on ne adoptas un vorto, ma samtempe tota serio di vorti, t. e. familio di vorti, di qui la nombro varias segun quanta afixi e dezinenci esas aplikebla a singla radiko. Exemple la radiko konstrukt- produktas la vorti konstruktar, kontruktebla, konstruktiva, konstrukturo, konstruktero, konstruktisto, konstrukto, konstruktado, konstrukteso, konstruktiveso, konstruktenda, e. c.
Pro to, kande on adoptas, exemple, verbo, o substantivo, od irgo altra, on devas egardar ne nur l’internacioneso, klareso, aspekto di la sola verbo baza, ma anke olti di omna derivuri, od adminime di la derivuri maxim frequa ed uzata. Por ica skopo, kande on selektas vorto, esas necesa probar formacar konkrete en la praktiko omna posibla derivuri, por konstatar ka li omna esas apta e konvenanta.
La literaturiferi qui ne esas linguisti kompetenta kustumale e preske sempre tendencas tote ignorar ica grava principo, ed adoptar radiko egardante surfacale nur la partikulara vorto quan li bezonas en ta instanto kande li skriptas.
To, kompreneble, povas produktar grava detrimenti pose, kande on volos uzar ta radiko por formacar derivuri. Lore on rekursos a stranja, neapta od ambigua formacuri, o mem on esos koaktata adoptar plusa radiko diferanta por vorto qua devus apartenar a la sama familio.
Exemple, se on adoptus, kom tradukuro di la substantivo Angla sponsor, la vorto sponsoro, ol evidente esus vorto kun radiko ne-verbala. Nu, de ta radiko esos ne-posibla obtenar la vorto por tradukar la verbo Angla to sponsor, ed on mustos adoptar plusa diferanta radiko. Ne existas sufixo por formacar verbo transitiva qua signifikas “esar... por”, nam sponsoresar esus verbo netransitiva qua signifikas simple “esar sponsoro” e ne donas la posibleso adjuntar komplemento direta. “I sponsored” povus tradukesar per “me sponsoresis”, ma “I sponsored that show” esus netradukebla, nam to sponsor ne signifikas simple “esar sponsoro”, ma “esar sponsoro por”. Esus neutila probar serchar altra sufixo ed uzar ol ne-apte: exemple sponsor-iz-ar signifikus “furnisar sponsoro ad”, e ne “esar sponsoro por”, do “me sponsorizis ta spektaklo” povus signifikar nur ke me trovis sponsoro (qua ne esas me) por la spektaklo, ma ne ke me donis pekunio kom sponsoro. Amba kazi esas posibla ed eventiva, nam ofte eventas ke ulu trovas sponsoro por spektaklo, ed ita ne esas, kompreneble, ta qua donas pekunio po reklamo. Se on volus donar amba senci a la vorto, on kreus verbo ambigua, e to domajus la klareso di la linguo ed esus kontre la 4esma principo; audante tala frazo en la praktiko, on ne savus quon on intencas dicar.
Fakte en la Suplementa Ido-Lexiko, redaktita da Gonçalo Neves, qua esas kompetenta linguisto, esas por ica kazo la radiko verbala sponsor-ar, tote apta, e ne la radiko sponsor-o, ne-verbala, qua produktus la grava detrimento deskriptita.
La kreeri di Ido egardis sorgoze ca principo, segun qua on devas egardar la posibla derivuri, e to anke explikas ula selekti qui surfacale povus semblar senjustifika, ma kontree ta selekti obedias ya ad ica principo.
Exemple, en la verko An International Language Otto Jespersen blamas la semblanta manko di “kohero” (“consistency”) di ula solvuri di Ido, pro ke evidente il ne komprenis la motivo (tote justifikinda!) di oli. En la chapitro Substantival Suffixes pri la sufixi substantivala, lu skribis (me tradukas del Angla ad Ido):
“[...] En altra kazi Ido chanjis l’Esperantala -io ad -iono: naciono, profesiono, prepoziciono, ma sen kohero: religio, ambicio.”
Nu, ica selekti povas semblar nekoheranta, tamen en realeso oli ne esas hazardala, ma obedias la principo di la derivuri: naciono, profesiono e prepoziciono esas plu naturala kam nacio, profesio e prepozicio di Esperanto, ed oli povis esar chanjata, nam la posibla derivuri permisas lo ed anke esas naturala, exemple nacionala, profesionala. Kontree, de religio ed ambicio on obtenas le naturala religioza ed ambicioza, vice religionoza ed ambicionoza, ne-konvenanta. Do Otto Jespersen semblas ne egardir ica principo, adminime ca-kaze, nam il adoptis la vorto religione por Novial.

Nu, on darfas dicar ke Ido esas la maxim bona e facila linguo internaciona pro ke ol esas l’unika linguo qua respektas ica omna principi.

Amikale,

Tiberio

Pri “omna”

Letro privata

Me skribis:

Kar Antonio,

anke en l’Italiana on uzas l’artiklo (“tutte le formiche”), ma me ja kustumeskabis ne uzar l’artiklo ca-kaze kande me studiis Esperanto: “chiuj formikoj” e ne “chiuj la formikoj” pro ke tala esas l’uzado en la texti ed en l’exempli;

la sama uzado esas en Ido: se on vidas en la KGD, ol uzas “omna” sempre sen artiklo; me jus konsultis ol por serchar ula expliko gramatikal a to, ma regretinde me ne sucesis trovar explicita noto pri to.

Do me komencis pensar qua povus esar motivo logikala, e pos pensir me konkluzis to: reale existas motivo logikala, t. e. ke la vorto “omna” ja kontenas en su la senco di kozo definita kontenata en l’artiklo “la”. L’artiklo definita “la” uzesas por distingar kad ula kozo esas definita o ne: se ol esas definita, on uzas “la”; se ne, on ne uzas “la”, e ca ne-uzo korespondas al artiklo nedefinita di nia lingui naturala (Hispana ed Italiana: “un”, “una”); pro to:
la formiko = la hormiga / la formica;
formiko = una hormiga / una formica.
Or, kande ne esas “omna”, on bezonas ta distingo, por savar ka la formiko esas definita o ne;
ma kande esas “omna”, on ne bezonas ta distingo, nam “omna” ja expresas definiteso, quale se ol kontenus ja en su anke la senco di “la”;
do “omna formiki” esas sempre definita e ne bezonas “la”, nam ta expresuro ne devas distingesar de “omna formiki” nedefinita, qua ne existas: lo esas quale se on volus dicar “omna ula formiki”: tal expresuro ne havus senco, nam “omna” esas definita ma “ula” esas nedefinita, e konseque ol esus kontredico. Se la formiki esas omna, li ne esas ula.

Pro to, me explikas ica fenomeno tale: “omna” ja signifikas “omna la”; ne existas “omna” sen la senco di “la”, e do, pro ke ol inkluzas anke la senco di “la”, ol refuzas l’uzo explicita di ta artiklo, qua esus duopligo dil ideo di definiteso, ja kontenata en “omna”.

Me esperas ke ca expliko jus elaborita esas justa, e ke ol respondas a tua dubiti.

Amikal saluti!

Tiberio

Antonio skribabis:

Kar Tiberio,

danko pro korektigar a me omna erori! Ma me havas questiono por tu:

pro quo esas korekta, exemple, omna formiki vice omna la formiki? Me ne komprenas pro quo l’artiklo ne esas korekta ibe. Forsan me facas quale la Hispana, ma me volis savar la eroro por ne repetar ol. 

Amikale e dankema, Antonio.

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo.

Pri la regulo dil acento

-

Kara lekteri,

quale me skribis sub la titulo di ca blogo, ol esas kolekturo de letri e reflekti linguala, do ne nur letri, ma anke libera pensi pri la linguo; me deklaris lo anke en la bloguno "Riaperto".

Nu, ica esas l'unesma sendajo qua ne riproduktas presendita letro.

To ne debesas a la fakto ke me ne havas plusa letri publikigenda; kontree, me ankore havus letri quin me povus aparigar nun, ma me decidis sendar antee ca reflekto por ne plus ajornar ol, nam ol koncernas afero tre, tre anciena pri qua me sempre volabus skribar; la solvuro quan me elaboris vartas depos longa tempo: me jus iris prenar la klado quan me skribabis e konservabis, ed ol esas di la yaro 2007. Dum l'Ido-renkontro dil 2009 en Tallinn, me lektis la texto di ol nur a du samideani, e quik pose me devabus prizentar ol dum la konfero, ma regretinde en ta okaziono eventis ulo tam neexpektita kam desplezuroza por me, e do me ne plus pensis lektar mea noturo. Nun me deziras ne plus vartar, e tandem traktar hike l'afero, qua koncernas la regulo dil acento en Ido.

Ni omna konocas la regulo dil acento en nia linguo Ido, ed ol povas semblar bona regulo, ma ol nultempe konvinkis me plene, til de la tempo en qua me lernis l'unesma kozi e komencis konocar la linguo.
Me memoras sendir kelka letri por savar ube esas l'acento en serio de vorti. De la respondi me deduktis la mekanismo, e rilektante la regulo me remarkis ke ol ne korespondas tote a la mekanismo: esis ulo qua ne funcionis tre bone, e do la regulo ne kontentigis me.

La regulo esas ica:
«L'acento esas sur la lasta silabo dil infinitivi e sur la prelasta silabo di la cetera vorti.
Ma en plursilaba radiki, i e u nemediate avan vokalo ne darfas recevar l'acento.»
Yen omno.
Olu semblas simpla, kompleta e preciza, ma reale ca regulo ne esas exhaustiva, nam ol ne funcionas sempre.
La precipua defekto esas ta "en plursilaba radiki", pro to me hike parolos pri ca expresuro;
ol adjuntesis pro ke, en olua absenteso, "on havus nula regulo pri pîa, nîa e. c..." (KGD, Apendico 1-ma), e tale on kredis solvir la problemo.
Regretinde olca ne esas solvebla tante simple per ta tri vorti, nam oli, solvante un problemo, tamen produktas altra problemo.

Ante omno, oportas esar preciza: ka "plursilaba radiki" signifikas vere "radiki"? Se vere, ni devus pozar l'acento sur la i en vorti quale "lakterio", nam la i ne esas en plursilaba radiko: "lakt-eri-o". La i esas en sufikso (-eri-), e la radiko (lakt-) esas unsilaba, ne plursilaba. Ka "lakterìo"? No, la mekanismo ne esas olca.

Do ulu povus konjektar ke "radiki" en realeso devas interpretesar en maniero plu ampla, kom "elementi", e pro to ol inkluzas anke la sufixi: en "lakt-eri-o" la i esas en plursilaba sufixo, e konseque ol ne darfas recevar l'acento.

Bone, ma quo eventas, ica-kaze, pri vorti quale "dukio"? Ibe la i ne esas en plursilaba sufixo: "duk-i-o". Ca-foye la i trovesas en unsilaba sufixo (-i-), sempre kun radiko unsilaba (duk-). Pro to, segun la regulo, mem per la lasta interpreto ol devus havar l'acento sur la i. Nu, ka "dukìo"? Ma no, la mekanismo anke ne esas olca.

Ye ca punto ulu ankore povus konjektar ke per "radiki" en realeso on intencas dicar "radikali". La radikalo di vorto, quale on komprenas de la KGD ipsa, esas omno quo preiras la dezinenco, praktike omno ecepte la dezinenco.
Pro to "duki-o" havas plursilaba radikalo, e do la i ne darfas recevar l'acento.

Tale semblas ke on sucesis havar bona expliko; ma quo eventas pri vorti quale "cadie", "despia"? Anke hike la i esas en plursilaba radikalo, quankam en unsilaba radiko: la radiki esas rispektive "di" e "pi", unsilaba, tamen la radikali esas rispektive "cadi" e "despi", plursilaba; nam la radikalo inkluzas radiki ed afixi. Do hike la i ne darfus recevar l'acento, ed on devus pronuncar "càdie" kun l'acento sur la a, e "dèspia" kun l'acento sur la e. Ma anke ico ne korespondas a la reala mekanismo.

Nu, qua esus la justa expliko di la vorti "en plursilaba radiki"? Me trovis nul altra expliko racionala od ulamaniere justifikebla. Pro to ca vorti ne esas meaopinione konvenanta.

Me studiis profunde la mekanismo ed, atinginte la "kordio" dil principo, arivis formulizar la regulo altramaniere, nam me komprenis ke ol ne esas expresebla per tante poka vorti, ma bezonas expliko plu klara, preciza e detaloza por esar facile aplikata, e precipue por korespondar reale a la mekanismo uzata, tale ke omna vorti esez konforma a la regulo. Mea solvuro, quan me sorgoze skribis sur folieto e konservis, esas regulo qua analizas la mekanismo en olua detali ed expresas ol en la maniero maxim klara posibla. Ol esas kelke plu longa, ma co esas necesa por ke ol esez exhaustiva, preciza e bone komprenebla en omna punti.

Me raportas hike la kontenajo di ta folieto, qua esas la klado dil 2007 quan me mencionis; la regulo artikizesas per tri punti:

«- L'acento esas sur la lasta silabo dil infinitivi (-ar, -ir, -or) e sur la prelasta silabo di la cetera vorti;
- tamen, en la cetera vorti, la i e la u nemediate ante la lasta vokalo ne darfas recevar l'acento, e diplasas lu a la preiranta silabo;
- kande la preiranta silabo ne existas, o trovesas ante la lasta radiko di la vorto, lore la i e la u supere mencionita recevas l'acento.»

Nu, ica esas mea solvuro.

La regulo, enuncata per tala formo, qua evitas la misduktanta "en plursilaba radiki", korespondas reale a la procedo uzata en Ido por lokizar l'acenti, tale ke vere omna vorti esas konforma ad ica regulo.

Fakte "lakterio" e simili, "dukio" e simili ne havas l'acento sur la i ma sur la preiranta silabo, quale lo esas en realeso, e tote konforme a la regulo.
Anke esas perfekte konforma "cadie" e "despia", e lia analogi, kun l'acento sur la i (ube reale on pozas l'acento) pro ke la preiranta silabo trovesas ante la lasta radiko (rispektive "di" e "pi"); quale anke "dio" e "pia", e "nia", e. c. havas l'acento sur la i, pro ke la preiranta silabo ne existas, sempre segun la regulo e segun la reala uzo.

Amikal saluti!

Tiberio

Pri la kolori

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 5170)

Anke ca mesajo esas originale bilingua; hike vi povas lektar la parto en Ido. Por lektar la mesajo originala, irez direte a la texto di la forumo:
http://es.groups.yahoo.com/group/posta_Mundi/message/5170

Me skribis:

Kara Lenadi,

tu esas justa, kande tu dicas ke on ne bezonas nova sufixi por la kolori en Ido.

La koloro esas la qualeso di objekto, e pro to l'adjektivo bezonas simple la sufixo -es-; "la blueso", "la verdeso", e. c..

Ultre to, remarkez ke "la botelo verda" ne esas lo sama kam "la koloro verda". L'adjektivo "verda", en la realeso, darfas referesar nur ad objekti, ne ad olia qualeso: ne esas la koloro to quo esas verda, ma esas la botelo. La koloro esas la "esar verda" di la botelo, e do la "verdeso".
Or, pro ke la koloro esas la verdeso, l'adjektivo referenda a la koloro darfas esar nur adjektivo qua signifikas "qua esas verdeso", nome "verdesa".

La justa expresuro esas "la koloro verdesa" e ne "la koloro verda".

To esas la motivo pro qua la frazo "la blua di ta vestio esas bela" ne esas korekta, ed anke ne korekta esas "la bluo di ta vestio esas bela": fakte, "la blua" e "la bluo" diferas nur en la rolo gramatikala, ma expresas la sama koncepto, quale "bela" e "belo". Do, se esas nekorekta "la bluo di ta vestio...", esas nekorekta anke "la blua di ta vestio..."; li amba signifikas "la blua kozo" e ne "la blueso". Ma se on darfus dicar "la blua koloro", on anke darfus dicar "la blua [koloro]" o "la bluo", ka ne? Yen la pruvo dil fakto ke mem "la blua koloro" esas nekorekta; nam la korekta expresuro esas, quale me dicis ja supere, "la bluesa koloro", t. e. "la koloro qua esas blueso". Do la frazo korekta esas: "la blueso di ta vestio esas bela".

Amikale,

Tiberio

Lenadi skribabis:

Kara Gaël,

Kande me parolis de "blui" pri soldati, en ta exemplo me donis la kuntexto, nova soldati qui *weras uniformi qui esas blua vice altra qui esas verda. Forsan to eventis en Sildavia o Borduria, ma on havis kuntexto klara. Me ne uzus sat naiva por uzar "blui" kredante ke ol esus universa nociono en senco de nova membri di grupi.

Ma kande tu dicas :
"Segun me on devas dicar "la blua di ta vestio esas bela" e ne "la bluo di ta
vestio esas bela" se on intencas dicar "la blua koloro di ta vestio esas
bela" vice "la blua kozo di ta vestio esas bela" (povas existar blua kozo en
la vestio)." , me opinionas ke to es nelogikajo en Ido.
Uzar adjektiva formo por substantivo, me ne konkordas pri to.
On povas dicar "lo blua" o "la bluo" o "la blua koloro". Me opinionas ke on darfas uzar "la blua" se to es nur abreviuro de "la blua (koloro)", do to necesas ke kuntexto pri to esas klara. Ma en ta kazo, quale irga adjektivi, la substantivo derivata nemediate ne dicas la qualeso generala, e me duras pensar ke "blueso" es same "grandeso", la vorto qua expresas bone en Ido la karaktero blua di kozo.
On ne bezonas nova sufixi pri kolori, ma on ne devas krear eceptaji a la reguli di la derivo, e "la blua" ne es korekta formo de substantivo.

Tu dicas anke : "Irgakaze on ne devas expektar troa logiko en la linguo. Pri linguo, la bona logiko esas la komuna raciono."
Me ne povas konkordar pri to. Me expektas logiko en Ido. La "komuna raciono" ne es altra kozo kam logiko, ma on povus anke uzar "komuna desraciono" por justifikar irga eceptaji.
Ne omna lingui bezonas konjugi di la verbi, bezonas specala formo pri plurali, bezonas sufixi tre preciza (ig, iz, iv...), o ankor renversebleso de la dezinenci, ma se on uzas ta sistemi en nia linguo, on ne darfas dicar hike "to es bona nam logika" ed ibe "logiko es superflua". Quale dicis de Beaufront (pri la verbi), "esus kontrea a bona interkompreno [...] lasante al komuna raciono la sorgo trovar la senco".

[...]

Amikale
Lenadi

Pri -abis

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 4769)

L'originala mesajo n. 4769 esas bilingua. Hike aparigesis nur la parto en Ido. Por lektar la mesajo originala, on povas irar direte al texto dil forumo:
http://es.groups.yahoo.com/group/posta_Mundi/message/4769

Gaël skribabis en "linguolisto" (mesajo 3657
http://tech.groups.yahoo.com/group/linguolisto/message/3657):

[...]

Pri l'altra temo : Se vu intencis per "dicabis" nur l'anteeso di la dicar relate la sendo dil mesajo da Herder, takaze la korekta formo esis "dicis".
Nam en Ido la regulo esas ke on uzas en subordinita propoziciono (nedireta diskurso) la sama tempo e modo quan on uzus en chefa propoziciono (direta diskurso) (KGD). To signifikas ke on ne devas agar quale en la romanala lingui (F, H, I exemple) ma kontree quale en la Rusa. Exemple dil KGD :
- il dicis ke il skribas ; il dicis : "me skribas". (samtempeso di la skribar e di la dicar)
- il dicis ke il skribis hiere a vua matro ; il dicis: "me skribis hiere a vua matro". (anteeso di la skribar relate la dicar)
- il dicis ke il ja skribabis dufoye ante recevar respondo ; il dicis : "me ja skribabis dufoye ante recevar respondo". (anteeso di la skribar relate la recevar)

Do se l'ago di la propoziciono subordinita esas ante l'ago dil chefa propoziciono, on uzas la pasinto simpla (-is) e ne la formo kun -ab-.
Me komprenis pro quo vu uzis la formi per -ab- pro quo en la Franca, ni havas simila regulo (la uzo dil tempi esas kelke diferanta en H. ed en F. ma esas ofte simila). Ma en Ido, la regulo esas diferanta. On povas remarkar en l'exemplo di la KGD ke en la kazo ube esas formo kun -abis-, existas verbo "recevar" pri qua la verbo kun -abis- esas antea. Fakte, l'anteeso di "skribabis" ne esas relate "dicis" ma relate "recevar".

Do en la frazo:
"l'unesma punto, balde klarigesis da Herder per la KGD, malgre ke on dicabis a me sonjir tal rarajo", "dicabis" devabus esar "dicis" por intencar l'anteeso di "dicis" relate "klarigesis".

[...]

Me skribis:

Tote kontree, en la hika frazo, la vorto "dicis" indikus la samtempeso e ne l'anteeso.

La regulo di la tempi supere mencionita trovesas en la chapitro "Tempi e modi" di la KGD, paragrafo 131 (l'unesma paragrafo dil chapitro):

"on uzas en propoziciono subordinita (nedireta diskurso) la sama tempo e modo quan on uzus en chefa propoziciono (diskurso direta)."

Do ca regulo parolas pri diskurso nedireta e diskurso direta; ma, ube esas la diskurso en la frazo da Partaka?

Ta regulo dil KGD ne relatas OMNA propozicioni subordinita, ma NUR la propozicioni subjekta od objekta, t. e. la propozicioni qui konstitucas subjekto o komplemento direta, ne irga komplementi, quale on deduktas del exempli skribita quik pose, qui esas exempli di propozicioni objekta o subjekta:

"Ex. : il dicis ke il skribas (1) (il dicis : me skribas);
il dicis ke il skribis hiere a vua matro (il dicis : me skribis, e. c.);
il dicis ke il ja esis skribinta o : skribabis dufoye ante recevar respondo il dicis : me ja esis skribinta o skribabis, e. c.;
[...]"

Me trovis en la KGD plura exempli di frazi qui ne sequas ta regulo, evidente pro ke oli ne konstitucas komplementi direta, ma altra komplementi, exemple komplementi tempala;
me selektis la suba exemplo pro ke ol esas ta qua maxim bone klarigas l'afero; ol trovesas en la sama chapitro, ma plu sube, en la paragrafo 137, e relatas la difero inter la formo adjektivala ed adverbala di la participi, do altra temo, ma ol esas utilega anke klarigar nia kazo:

"[...]
Ma en : la viro vidis cigno natanta sur la lago; nur la formo adjektivala devas uzesar, pro ke la koncernato (cigno) ne esas subjekto. Se, en ica exemplo, ni dicus : natante (sur la lago), la senco esus tote altra, nam lore la frazo equivalus : la viro vidis cigno, dum ke il (la viro) natis sur la lago. Por ica lasta senco esus plu bona dicar : natanta o natante sur la lago, la viro vidis cigno."

Or, pri nia kazo, se la frazo "la viro vidis cigno, dum ke il (la viro) natis sur la lago" equivalas "natante sur la lago, la viro vidis cigno", to signifikas ke la viro vidis samtempe kam il natis: la du agi esas samtempa; do pro quo on ne uzas la formo "natas" vice "natis" en l'expresuro "dum KE il natis"? Pro quo ne -as quale on expektus pro la regulo dil paragrafo 131?
Pro ke "dum ke..." esas komplemento tempala e ne komplemento direta.

Nu, en la frazo da Partaka, "malgre ke..." ne esas komplemento direta, ma komplemento grantala, e pro to ol ne sequas la regulo dil paragrafo 131.

Se on dicus:
"l'unesma punto, balde klarigesis da Herder per la KGD, malgre ke on dicis a me sonjir tal rarajo"
to signifikus ke l'ago klarigar e l'ago dicar esas samtempa, same kam l'ago vidar e l'ago natar dil altra exemplo. Kontree, en la frazo da Partaka, l'ago dicar esas antea relate l'ago klarigar, e do, por expresar ica anteeso, on devas dicar:
"l'unesma punto, balde klarigesis da Herder per la KGD, malgre ke on dicabis a me sonjir tal rarajo".

Pro ca motivi, klareskis ke la frazo da Partaka esas tote korekta.

Kordiale,

Tiberio

Pri la pluralo en Universalglot

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 4652)

En realeso lo sequanta esas tradukuro en Ido dil originala mesajo en Euriko n. 4652. Por lektar la mesajo originala, on povas irar direte al texto dil forumo:
http://es.groups.yahoo.com/group/posta_Mundi/message/4652

Me skribis:

Kara Partaka e James,

me atencis bone la frazo en Universalglot, studiante l'Internet-pagino di Wikipedio relatanta ca linguo,

en l'Italiana: http://it.wikipedia.org/wiki/Universalglot
ed en l'Angla: http://en.wikipedia.org/wiki/Universalglot

e, segun me, la dicuro "meni senior" esas plurala: nome in Ido "mea siori".

En la fako pri la substantivi ed adjektivi, esas skribita ke sive la substantivi sive l'adjektivi esas ne-variebla, ed en la du exempli montranta la singularo e la pluralo povas videsar ke la difero inter le du (sing. e plur.) esas nur en l'artikli ("el" e "li");

nam fakte en la fako pri l'artikli, plu sube, esas skribita ke nur l'artikli e la pronomi indikas la difero inter singularo e pluralo;

or, esas ya posibla ke, kande ne esas artiklo, la pluralo expresesas per la posedalo: se ne, quala difero esas inter "Men" e "Meni"?

En la parto infra di la pagino esas du exempli di texto en Universalglot: letro di danko e, sube, peco de konverso;

l'unesma komencas per "Men senior"

e la duesma per "Ben dai, Meni senior": versimile en ca duesma kazo la parolanto dicas sua frazo a plura personi: nam en la suba lineo (versimile la respondo, nam ol esas konverso) la respondanto parolas pri plura personi, e dicas: "Un ex enos ese ruser e du ese italier e el quatli ese deutsch; ma nos pote toti parlen insamel, den nos parle el universal glot.";
do lu parolas pri plura personi, nam lu dicas "nos";

ultre co, poke plu supere, en la listo di vorti specala, fine dil unesma lineo povas lektesar: "men bibel, el men, meni bibel, li meni"; de co esas evidenta ke "meni" esas la pluralo di "men", e la vorti tre versimile tradukesas aden Ido "mea libro, la mea, mea libri, la mei / le mea", pro ke la duesma parto esas la pluralo dil unesma parto, quale lo komprenesas del artiklo "li" en "li meni" difere de "el men" dil unesma parto.

To esas evidente tale, malgre la tradukuro en Esperanto lektebla en la korespondanta pagino Esperantala di Wikipedio, qua esas, segun me, tradukuro eroroza.

De ca omna kozi deduktesas ke "meni senior" devus esar (en Ido) "mea siori"; nam fakte kustumale on invitas plura personi al aperto di nova komerceyo.

Amikale,

Tiberio

Partaka skribabis:

Oke, amiketi!

Voluntez atencar quale aspektas nia frazo #11,
qua tradukesis en Ido, Novial ed Universalglot.


Ido:
Ni havas la honoro, mea sioro, informar vu
ke ni kreis en ca placo komercala domo
sub la nomo di N.

Novial:
Nus have li honore, men siniore, tu informa vu
ke nus ha krea in dis plase un komersal hause
sub li nome de N.

Universalglot:
Nos habe el honor, meni senior, informaten evos
ke nos habe kreated in dit plats un kommmerkant-haus
sub el nom de N.


Se omno en ordino, me pregas vi omna sendar
plusa tradukuri di nia frazo #11 en altra LIA-sistemi:
Esperanto, Interlingua, Occidental/Interlingue, edc.

Kurajo ed adavane, posta_Mundi-ani!


* * * * * * * *
p a r t a k a
* * * * * * * *