Prilingua Letraro

Pri instrumenti e mashini

2012-01-15T15:50:00.001+01:00

(Exegezo di la KGD)

Kara lekteri,

l’afero relatanta instrumenti e mashini esas komplex afero e multon onu skribis pri ol. Ma formacesis anke eroroza idei debata a misinterpreto di lo skribita. En ica sendajo me probos agar analizo di lo lektebla en la Kompleta Gramatiko Detaloza ca-relate, por komprenigar plu bone l’intenci di la skribinto, e tale forigar la dubiti e l’erori di interpreto, klarigante l’afero.

Unesme, me riproduktez la vorti skribita pri to en la KGD. Oli relatas la sufixo -il-:

“-il-. — Finalo dil vorto utensilo, ta sufixo quik adoptesis. Soldita a verbal radiko, ol donas substantivi signifikanta : instrumento por... Ex. : pektilo, brosilo, entravilo, razilo, fotografilo, telegrafilo, telefonilo, e. c. (48).”

Nun ni probez rezonar pri ca vorti.
Ni atencez ke dicar “instrumento” ne signifikas exkluzar la mashini, nam fakte anke la mashini esas instrumenti: ici inkluzas iti.
Or, ni videz ke la skribinto bone egardis lo, nam lu skribis en l’exempli anke: “... fotografilo, telegrafilo, telefonilo, e. c.”
Nu, ka la fotografilo, la telegrafilo e la telefonilo ne esas mashini? Evidente li ya esas lo!
La konfirmo di co esas en la paragrafo quik sequanta, en qua on atencigas ne uzar ilo kom vorto izolita:

“Nultempe uzez ilo kom vorto izolita, ma selektez inter : aparato, instrumento, utensilo, mashino, e. c. segun la kazi.”

Se l’autoro donas serio de vorti qui devas uzesar vice ilo kom izolita vorto, co implikas logikale ke la signifiko dil sufixo -il- inkluzas adminime la signifiko di ta vorti: aparato, instrumento, utensilo, mashino: do anke mashino!

Pos du paragrafi, on trovas:

“Se traktesas pri mashino on devas uzar prefere la vorto « mashino » ipsa : skribmashino (49) , sutmashino, stebmashino, drashmashino, e. c.”

Ni atingis nun la centro dil afero, t. e. la famoza vorti qui misinterpretesis, e qui SEMBLAS kontredicar lo preiranta.
Ni rilektez oli tre atencoze:
“Se traktesas pri mashino on devas uzar PREFERE la vorto «mashino» ipsa”;
“prefere” ne implikas interdikto dil sufixo -il-, ma nur ke on devas preferar en ula kazi la vorto mashino. Pro quo ilu skribas to? On komprenas lo del exempli donita:

“skribmashino, sutmashino, stebmashino, drashmashino”;

se on atencas ica exempli rezonante pri l’objekti quin oli relatas, on sucesas komprenar la pro quo.
La skribmashino, la sutmashino, la stebmashino e la drashmashino, li omna, esas objekti por agar kozi qui agesas anke per altra instrumenti plu simpla, qui ne esas mashini; exemple la skribmashino esas instrumento por skribar qua esas mashino, ma por skribar on povas uzar anke altra instrumento qua ne esas mashino: la plumo; la sutmashino esas instrumento mashina por sutar, e por sutar on uzas anke l’agulo, instrumento ne mashina; e tale anke pri la du cetera exempli donita; anke la plumo esas skribilo, ed anke l’agulo esas sutilo: fakte, la sufixo -il- esas tre generala sufixo, qua ofte povas indikar plura e mem multa objekti, quale on lektas en la preiranta paragrafo:

“Pro la neprecizeso di ta sufixo, on uzas radiki specala, vice olu, kande on volas indikar objekto preciza. Exemple, kultelo, hakilo, serpo, siklo, sabro, e. c. esas tranchili; konseque tranchilo ne nomizus ica plu reale kam ita. Same : fusilo, karabino, revolvero, kanono, esas pafili; se do vu saciesus da pafilo por nomizar un de oli, on tote ne savus exakte pri qua vu parolas.”

Do, por distingar la plumo de la skribmashino, qui amba esas skribili, on uzez “skribmashino”; same pri “agulo” e “sutmashino”, e same pri le cetera.

To signifikas ke on devas uzar “mashino” vice la sufixo -il- nur kande esas pari de objekti konfundebla e, pro to, distingenda; ma ne por irga mashini.
La pruvo di co esas la noto a la vorto “skribmashino”, t. e. la noto 49:

“(49) On dicas anke : tiposkribilo (tiposkribar, tiposkribisto).”

Nu, pro quo, hike, on ne uzas “mashino” ma on uzas -il-? L’objekto koncernata esas la sama mashino!
Pro ke, en ica kazo, lo ne esas necesa: ne existas tiposkribilo qua ne esas mashino.

E pruvo di co esas anke la preiranta exempli ja mencionita: fotografilo, telegrafilo e telefonilo, qui indikas mashini e havas la sufixo -il-, pro ke ta mashini ne esas konfundebla ad altra objekti.

De to omna on komprenas ke l’uzo di “mashino” vice -il- esas ya por distingar objekti diferanta, e restriktesas a tala kazi: do ta uzo esas nur por praktikala motivi di distingo e ne pro la senco ipsa dil sufixo -il-.

La vera interdikto da la KGD pro la senco di -il- esas en la lasta paragrafo:

“-il- indikas instrumento (o implemento) : on brosas per brosilo, on pektas per pektilo; ma -er indikas aganto : remorkero remorkas per su ipsa.”

La difero, do, ne esas inter instrumenti e mashini, ma inter instrumenti ed aganti.

Konkluze, l’interdikto uzar -il- por mashini qua lektesas en la radikaro da Pesch (1964) esas versimile debata a misinterpreto di la vorti kontenata en la KGD.

Amikale,

Tiberio

Pri la ciencala principi

2012-01-09T16:05:00.001+01:00

Kara lekteri,

l’artiklo 1 di la statuti dil ULI - Uniono por la Linguo Internaciona (Ido) - kontenas ica frazo:
“L’Uniono konsideras la linguo internaciona Ido ne kom perfekta e netushebla, ma kom sempre perfektigebla segun ciencala principi.”

Nu, quo esas ita ciencala principi pri qui on parolas en l’artiklo?
*Quoniam ne omni savas lo, me deskriptos li hike.

Kande on parolas pri ciencala principi sequata en la developo di la linguo, quik venas a la mento la fonto-lingui di Ido: la lingui Angla, Franca, Germana, Hispana, Italiana, Rusa (rezumata en l’abreviuro AFGHIR), egardenda en la procedo di selekto, ek qui on extraktas la nova vorti di Ido, por ke oli esez maxim internaciona.
Yes, to esas la principo di maxima internacioneso, ma ica esas nur un de oli, existas adminime kin plusa principi; yen oli:

1 - maxima internacioneso;
2 - maxima klareso di la radiki;
3 - sparo linguala (atencez: me ne dicis “maxima sparo”; to esas eroro di Esperanto);
4 - logiko e precizeso dil elementi e dil kompozado;
5 - renversebleso;
6 - membreso di la vorti en vorto-familii.

Ca principi esas aplikenda samtempe, kande lo esas posibla, ed esas strikte konektita; tamen li esas anke subordinita l’uni a l’altri, nam ulafoye povas eventar ke du de ca principi kolizionas l’una kun l’altra, e do en tala kazi on mustas decidar qua de li devas prevalorar super l’altra.
Exemple la 3ma e la 4ma principo esas sive en Ido sive en Esperanto, ma ca du lingui ordinas la du principi en maniero diferanta: en Ido la sparo linguala esas subordinita a la precizeso, ma en Esperanto ne. Pro to en Esperanto on sparas l’uzo di sufixo kande on pasas de instrumento a verbo (martelo -> marteli), ma to produktas konfundi kun la kazi en qui on departas de verbi: ludi -> ludilo esas nekongruanta kun marteli -> martelo; la difero esas ke pri marteli on departis de substantivo por formacar verbo, ma kande on lektas la verbi ludi e marteli on ne povas savar ica difero sen konsultar dicionario, e do on ne quik savos ka dicar martelo o martelilo por nomar l’instrumento; do hike anke mankas renversebleso. En Ido on adoptis sufixo uzenda kande on pasas de instrumento a verbo, nam logikale l’ago ne darfas havar la sama nomo kam l’instrumento, to esus kontre la 4ma principo, e pro to de martelo on formacas martelagar, obtenante anke renversebleso.

1 - Maxima internacioneso: on devas selektar la radiki qui esas en la maxim granda nombro di lingui naturala, deformante oli minime posible;
kompreneble, kande ne existas vorto internaciona e singla linguo agas en sua propra maniero, to ne esas posibla; ulafoye on rekursis a la Latina, ma anke to ne sempre esas konvenanta.

2 - Maxima klareso di la radiki: la maxima internacioneso esas subordinita a la maxima klareso, qua esas la principo maxim importanta; on devas selektar, exemple, du vorti por du signifiki, se un sola vorto povus efektigar miskompreno, mem kande la lingui naturala uzas nur un vorto; pro to, exemple, Ido adoptis kargar e charjar por du senci diferanta, por qui la lingui naturala uzas nur un vorto: ma Ido, kom linguo internaciona, mustas esar maxim klara. On devas sorgar evitar irga ambigueso en la selekto di la radiki, ed anke en la formaco di kompozuri (videz la 4esma punto).

3 - Sparo linguala (mea profesorino di linguistiko en l’universitato ofte parolis pri ca principo): on darfas omisar elementi ne necesa, qui igus la vorti tro longa, ma kondicione ke to ne kontreagez altra principi;
pro ca principo, exemple, en Ido on dicas enirar vice adenirar, dezerto vice dezertajo, drinkajo vice drinkatajo, progresigar vice progresantigar, e. c.

4 - Logiko e precizeso dil elementi e dil kompozado: me ja explikis to supere, kande me parolis pri martelo e martelagar; on mustas havar, por klareso e renversebleso (pro to me dicis ke la principi esas strikte konektita), precizeso pri la defino di la singla elementi e pri decidar quale on uzas e quale on kompozas oli. La kompozi devas esar logikala: to permisos klareso e facileso en l’uzo. Pro to en Ido, de freno, koloro, floro, kalma, on formacas rispektive frenagar, kolorizar, florifar, kalmigar (per quar diferanta sufixi, singla de li kun sua preciza senco) vice frenar, kolorar, florar, kalmar, qui esus plu simila a verbi di la lingui naturala, ma ne preciza e ne logikala, e pro to nek klara nek renversebla. Anke pro to en Ido, de naciono, suko, on formacas rispektive nacionala, sukoza, vice le plu kurta ma min logikala naciona, suka. Singla sufixo havas sua propra signifiko, e kelki havas la senco di prepozicioni: -al- signifikas praktike di, ed -oz- signifikas kun. Do nacionala signifikas di naciono, yen pro quo internaciona ne havas la sufixo -al-, nam ol ja havas la prepoziciono prefixa inter- e signifikas inter nacioni: internacionala havus nula logiko, signifikante di inter nacioni (?), e pro to nula justifiko.

5 - Renversebleso: por ke la linguo esez maxim facila, l’elementi por la kompozado devas uzesar por pasar de un vorto ad altra ne en sinso unika (->), ma en duopla sinso (<->).
Pro to, kande on pasas de un vorto ad altra kun diferanta signifiko, on sempre devas adjuntar o supresar elemento; talmaniere, por retroirar al antea vorto, on supresos l’elemento adjuntita od on adjuntos l’elemento supresita, segun la senco di singla elementi; exemple, de telefonar on formacas telefonilo, e de telefonilo on facile retroformacas telefonar, pro ke esas klara en telefonilo la sufixo -il- dil instrumenti, supresenda por formacar la verbi; kontree, de tamburagar on formacas facile tamburo, nam esas klare rikonocebla en la verbo la sufixo -ag- dil agi, supresenda por obtenar la nomi dil instrumenti, e de tamburo on formacos tamburagar; kun perfekta renversebleso.
Kande on pasas de un vorto ad altra kun la sama signifiko ma kun diferanta rolo en la frazo (ex.: verbo -> substantivo, substantivo -> adjektivo), kompreneble on ne adjuntas o supresas elementi, ma simple on chanjas la dezinenco (tamburagar -> tamburago); ca-kaze on facile pasos de un vorto ad altra en duopla sinso (<->), ma, unesme, ca chanjo di dezinenci devas ne modifikar la radiki (to eventas, exemple, en la Latina), e, duesme, en tala paso du dezinenci diferanta devas ne kunfluar ad un sama dezinenco (to eventas, exemple, en Novial). Se on ne respektas ica du postulaji, ne esos posibla retroirar a la justa formo di vorto.
Exemplo pri l’unesma postulajo: en la Latina, por formacar la supino, on adjuntas l’elemento -tum a radiko verbala; ma, dum ke en la 1esma, 2esma e 4esma konjugo-sistemo esas vokali “tematala” qui insertesas inter la radiki e la dezinenco -tum, e tale “amortisas” la shoko inter la konsonanto finala di la radiki e la t di -tum, kontree en la 3esma konjugo-sistemo esas nula vokalo tematala, e do la shoko inter la konsonanti ofte efektigas transformo di la dicita radik-finalo, qua ulamaniere “adaptesas” a la kontakto kun -tum: exemple la radiko leg- (= lektar) mantenas la konsonanto sonora g en la tota indikativo (leg-o, leg-is, leg-it, e. c.), ma, kande ol renkontras -tum por la formaco di la supino, ol perdas la sonoreso pro “similigo” a la t sequanta, divenante nesonora e chanjante a c [k] (lec-tum); pro ca fenomeno, de la supino ne plus esas posibla retrokonstruktar la formo dil indikativo, sen ja savar ol.
Exemplo pri la duesma postulajo: en Novial, de la verbi finanta per -a e de la verbi finanta per -e on formacas substantivi indikanta l’ago en la sama maniero, t. e. chanjante en amba kazi la vokalo finala a od e a la vokalo o; pro to la verbo vida (= vidar) divenas vido, e la verbo respekte (= respektar) divenas respekto. Do la du dezinenci a ed e kunfluas al unika dezinenco o. Pro tala procedo, de la substantivi derivita direte de verbi (vido, respekto) on ne povas deduktar la formi dil verbi originala, nam on ne savas, sen rekursar a dicionario, ka li esas vida o vide, respekta o respekte.

6 - Membreso di la vorti en vorto-familii: kande on adoptas radiko, on ne adoptas un vorto, ma samtempe tota serio di vorti, t. e. familio di vorti, di qui la nombro varias segun quanta afixi e dezinenci esas aplikebla a singla radiko. Exemple la radiko konstrukt- produktas la vorti konstruktar, kontruktebla, konstruktiva, konstrukturo, konstruktero, konstruktisto, konstrukto, konstruktado, konstrukteso, konstruktiveso, konstruktenda, e. c.
Pro to, kande on adoptas, exemple, verbo, o substantivo, od irgo altra, on devas egardar ne nur l’internacioneso, klareso, aspekto di la sola verbo baza, ma anke olti di omna derivuri, od adminime di la derivuri maxim frequa ed uzata. Por ica skopo, kande on selektas vorto, esas necesa probar formacar konkrete en la praktiko omna posibla derivuri, por konstatar ka li omna esas apta e konvenanta.
La literaturiferi qui ne esas linguisti kompetenta kustumale e preske sempre tendencas tote ignorar ica grava principo, ed adoptar radiko egardante surfacale nur la partikulara vorto quan li bezonas en ta instanto kande li skriptas.
To, kompreneble, povas produktar grava detrimenti pose, kande on volos uzar ta radiko por formacar derivuri. Lore on rekursos a stranja, neapta od ambigua formacuri, o mem on esos koaktata adoptar plusa radiko diferanta por vorto qua devus apartenar a la sama familio.
Exemple, se on adoptus, kom tradukuro di la substantivo Angla sponsor, la vorto sponsoro, ol evidente esus vorto kun radiko ne-verbala. Nu, de ta radiko esos ne-posibla obtenar la vorto por tradukar la verbo Angla to sponsor, ed on mustos adoptar plusa diferanta radiko. Ne existas sufixo por formacar verbo transitiva qua signifikas “esar... por”, nam sponsoresar esus verbo netransitiva qua signifikas simple “esar sponsoro” e ne donas la posibleso adjuntar komplemento direta. “I sponsored” povus tradukesar per “me sponsoresis”, ma “I sponsored that show” esus netradukebla, nam to sponsor ne signifikas simple “esar sponsoro”, ma “esar sponsoro por”. Esus neutila probar serchar altra sufixo ed uzar ol ne-apte: exemple sponsor-iz-ar signifikus “furnisar sponsoro ad”, e ne “esar sponsoro por”, do “me sponsorizis ta spektaklo” povus signifikar nur ke me trovis sponsoro (qua ne esas me) por la spektaklo, ma ne ke me donis pekunio kom sponsoro. Amba kazi esas posibla ed eventiva, nam ofte eventas ke ulu trovas sponsoro por spektaklo, ed ita ne esas, kompreneble, ta qua donas pekunio po reklamo. Se on volus donar amba senci a la vorto, on kreus verbo ambigua, e to domajus la klareso di la linguo ed esus kontre la 4esma principo; audante tala frazo en la praktiko, on ne savus quon on intencas dicar.
Fakte en la Suplementa Ido-Lexiko, redaktita da Gonçalo Neves, qua esas kompetenta linguisto, esas por ica kazo la radiko verbala sponsor-ar, tote apta, e ne la radiko sponsor-o, ne-verbala, qua produktus la grava detrimento deskriptita.
La kreeri di Ido egardis sorgoze ca principo, segun qua on devas egardar la posibla derivuri, e to anke explikas ula selekti qui surfacale povus semblar senjustifika, ma kontree ta selekti obedias ya ad ica principo.
Exemple, en la verko An International Language Otto Jespersen blamas la semblanta manko di “kohero” (“consistency”) di ula solvuri di Ido, pro ke evidente il ne komprenis la motivo (tote justifikinda!) di oli. En la chapitro Substantival Suffixes pri la sufixi substantivala, lu skribis (me tradukas del Angla ad Ido):
“[...] En altra kazi Ido chanjis l’Esperantala -io ad -iono: naciono, profesiono, prepoziciono, ma sen kohero: religio, ambicio.”
Nu, ica selekti povas semblar nekoheranta, tamen en realeso oli ne esas hazardala, ma obedias la principo di la derivuri: naciono, profesiono e prepoziciono esas plu naturala kam nacio, profesio e prepozicio di Esperanto, ed oli povis esar chanjata, nam la posibla derivuri permisas lo ed anke esas naturala, exemple nacionala, profesionala. Kontree, de religio ed ambicio on obtenas le naturala religioza ed ambicioza, vice religionoza ed ambicionoza, ne-konvenanta. Do Otto Jespersen semblas ne egardir ica principo, adminime ca-kaze, nam il adoptis la vorto religione por Novial.

Nu, on darfas dicar ke Ido esas la maxim bona e facila linguo internaciona pro ke ol esas l’unika linguo qua respektas ica omna principi.

Amikale,

Tiberio

Pri “omna”

2011-09-01T11:55:00.000+02:00

Letro privata

Me skribis:

Kar Antonio,

anke en l’Italiana on uzas l’artiklo (“tutte le formiche”), ma me ja kustumeskabis ne uzar l’artiklo ca-kaze kande me studiis Esperanto: “chiuj formikoj” e ne “chiuj la formikoj” pro ke tala esas l’uzado en la texti ed en l’exempli;

la sama uzado esas en Ido: se on vidas en la KGD, ol uzas “omna” sempre sen artiklo; me jus konsultis ol por serchar ula expliko gramatikal a to, ma regretinde me ne sucesis trovar explicita noto pri to.

Do me komencis pensar qua povus esar motivo logikala, e pos pensir me konkluzis to: reale existas motivo logikala, t. e. ke la vorto “omna” ja kontenas en su la senco di kozo definita kontenata en l’artiklo “la”. L’artiklo definita “la” uzesas por distingar kad ula kozo esas definita o ne: se ol esas definita, on uzas “la”; se ne, on ne uzas “la”, e ca ne-uzo korespondas al artiklo nedefinita di nia lingui naturala (Hispana ed Italiana: “un”, “una”); pro to:
la formiko = la hormiga / la formica;
formiko = una hormiga / una formica.
Or, kande ne esas “omna”, on bezonas ta distingo, por savar ka la formiko esas definita o ne;
ma kande esas “omna”, on ne bezonas ta distingo, nam “omna” ja expresas definiteso, quale se ol kontenus ja en su anke la senco di “la”;
do “omna formiki” esas sempre definita e ne bezonas “la”, nam ta expresuro ne devas distingesar de “omna formiki” nedefinita, qua ne existas: lo esas quale se on volus dicar “omna ula formiki”: tal expresuro ne havus senco, nam “omna” esas definita ma “ula” esas nedefinita, e konseque ol esus kontredico. Se la formiki esas omna, li ne esas ula.

Pro to, me explikas ica fenomeno tale: “omna” ja signifikas “omna la”; ne existas “omna” sen la senco di “la”, e do, pro ke ol inkluzas anke la senco di “la”, ol refuzas l’uzo explicita di ta artiklo, qua esus duopligo dil ideo di definiteso, ja kontenata en “omna”.

Me esperas ke ca expliko jus elaborita esas justa, e ke ol respondas a tua dubiti.

Amikal saluti!

Tiberio

Antonio skribabis:

Kar Tiberio,

danko pro korektigar a me omna erori! Ma me havas questiono por tu:

pro quo esas korekta, exemple, omna formiki vice omna la formiki? Me ne komprenas pro quo l’artiklo ne esas korekta ibe. Forsan me facas quale la Hispana, ma me volis savar la eroro por ne repetar ol.

Amikale e dankema, Antonio.

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo.

Pri la regulo dil acento

2011-03-10T12:50:00.003+01:00

Kara lekteri,

quale me skribis sub la titulo di ca blogo, ol esas kolekturo de letri e reflekti linguala, do ne nur letri, ma anke libera pensi pri la linguo; me deklaris lo anke en la bloguno "Riaperto".

Nu, ica esas l'unesma sendajo qua ne riproduktas presendita letro.

To ne debesas a la fakto ke me ne havas plusa letri publikigenda; kontree, me ankore havus letri quin me povus aparigar nun, ma me decidis sendar antee ca reflekto por ne plus ajornar ol, nam ol koncernas afero tre, tre anciena pri qua me sempre volabus skribar; la solvuro quan me elaboris vartas depos longa tempo: me jus iris prenar la klado quan me skribabis e konservabis, ed ol esas di la yaro 2007. Dum l'Ido-renkontro dil 2009 en Tallinn, me lektis la texto di ol nur a du samideani, e quik pose me devabus prizentar ol dum la konfero, ma regretinde en ta okaziono eventis ulo tam neexpektita kam desplezuroza por me, e do me ne plus pensis lektar mea noturo. Nun me deziras ne plus vartar, e tandem traktar hike l'afero, qua koncernas la regulo dil acento en Ido.

Ni omna konocas la regulo dil acento en nia linguo Ido, ed ol povas semblar bona regulo, ma ol nultempe konvinkis me plene, til de la tempo en qua me lernis l'unesma kozi e komencis konocar la linguo.
Me memoras sendir kelka letri por savar ube esas l'acento en serio de vorti. De la respondi me deduktis la mekanismo, e rilektante la regulo me remarkis ke ol ne korespondas tote a la mekanismo: esis ulo qua ne funcionis tre bone, e do la regulo ne kontentigis me.

La regulo esas ica:
«L'acento esas sur la lasta silabo dil infinitivi e sur la prelasta silabo di la cetera vorti.
Ma en plursilaba radiki, i e u nemediate avan vokalo ne darfas recevar l'acento.»
Yen omno.
Olu semblas simpla, kompleta e preciza, ma reale ca regulo ne esas exhaustiva, nam ol ne funcionas sempre.
La precipua defekto esas ta "en plursilaba radiki", pro to me hike parolos pri ca expresuro;
ol adjuntesis pro ke, en olua absenteso, "on havus nula regulo pri pîa, nîa e. c..." (KGD, Apendico 1-ma), e tale on kredis solvir la problemo.
Regretinde olca ne esas solvebla tante simple per ta tri vorti, nam oli, solvante un problemo, tamen produktas altra problemo.

Ante omno, oportas esar preciza: ka "plursilaba radiki" signifikas vere "radiki"? Se vere, ni devus pozar l'acento sur la i en vorti quale "lakterio", nam la i ne esas en plursilaba radiko: "lakt-eri-o". La i esas en sufikso (-eri-), e la radiko (lakt-) esas unsilaba, ne plursilaba. Ka "lakterìo"? No, la mekanismo ne esas olca.

Do ulu povus konjektar ke "radiki" en realeso devas interpretesar en maniero plu ampla, kom "elementi", e pro to ol inkluzas anke la sufixi: en "lakt-eri-o" la i esas en plursilaba sufixo, e konseque ol ne darfas recevar l'acento.

Bone, ma quo eventas, ica-kaze, pri vorti quale "dukio"? Ibe la i ne esas en plursilaba sufixo: "duk-i-o". Ca-foye la i trovesas en unsilaba sufixo (-i-), sempre kun radiko unsilaba (duk-). Pro to, segun la regulo, mem per la lasta interpreto ol devus havar l'acento sur la i. Nu, ka "dukìo"? Ma no, la mekanismo anke ne esas olca.

Ye ca punto ulu ankore povus konjektar ke per "radiki" en realeso on intencas dicar "radikali". La radikalo di vorto, quale on komprenas de la KGD ipsa, esas omno quo preiras la dezinenco, praktike omno ecepte la dezinenco.
Pro to "duki-o" havas plursilaba radikalo, e do la i ne darfas recevar l'acento.

Tale semblas ke on sucesis havar bona expliko; ma quo eventas pri vorti quale "cadie", "despia"? Anke hike la i esas en plursilaba radikalo, quankam en unsilaba radiko: la radiki esas rispektive "di" e "pi", unsilaba, tamen la radikali esas rispektive "cadi" e "despi", plursilaba; nam la radikalo inkluzas radiki ed afixi. Do hike la i ne darfus recevar l'acento, ed on devus pronuncar "càdie" kun l'acento sur la a, e "dèspia" kun l'acento sur la e. Ma anke ico ne korespondas a la reala mekanismo.

Nu, qua esus la justa expliko di la vorti "en plursilaba radiki"? Me trovis nul altra expliko racionala od ulamaniere justifikebla. Pro to ca vorti ne esas meaopinione konvenanta.

Me studiis profunde la mekanismo ed, atinginte la "kordio" dil principo, arivis formulizar la regulo altramaniere, nam me komprenis ke ol ne esas expresebla per tante poka vorti, ma bezonas expliko plu klara, preciza e detaloza por esar facile aplikata, e precipue por korespondar reale a la mekanismo uzata, tale ke omna vorti esez konforma a la regulo. Mea solvuro, quan me sorgoze skribis sur folieto e konservis, esas regulo qua analizas la mekanismo en olua detali ed expresas ol en la maniero maxim klara posibla. Ol esas kelke plu longa, ma co esas necesa por ke ol esez exhaustiva, preciza e bone komprenebla en omna punti.

Me raportas hike la kontenajo di ta folieto, qua esas la klado dil 2007 quan me mencionis; la regulo artikizesas per tri punti:

«- L'acento esas sur la lasta silabo dil infinitivi (-ar, -ir, -or) e sur la prelasta silabo di la cetera vorti;
- tamen, en la cetera vorti, la i e la u nemediate ante la lasta vokalo ne darfas recevar l'acento, e diplasas lu a la preiranta silabo;
- kande la preiranta silabo ne existas, o trovesas ante la lasta radiko di la vorto, lore la i e la u supere mencionita recevas l'acento.»

Nu, ica esas mea solvuro.

La regulo, enuncata per tala formo, qua evitas la misduktanta "en plursilaba radiki", korespondas reale a la procedo uzata en Ido por lokizar l'acenti, tale ke vere omna vorti esas konforma ad ica regulo.

Fakte "lakterio" e simili, "dukio" e simili ne havas l'acento sur la i ma sur la preiranta silabo, quale lo esas en realeso, e tote konforme a la regulo.
Anke esas perfekte konforma "cadie" e "despia", e lia analogi, kun l'acento sur la i (ube reale on pozas l'acento) pro ke la preiranta silabo trovesas ante la lasta radiko (rispektive "di" e "pi"); quale anke "dio" e "pia", e "nia", e. c. havas l'acento sur la i, pro ke la preiranta silabo ne existas, sempre segun la regulo e segun la reala uzo.

Amikal saluti!

Tiberio

Pri la kolori

2010-11-24T12:50:00.001+01:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 5170)

Anke ca mesajo esas originale bilingua; hike vi povas lektar la parto en Ido. Por lektar la mesajo originala, irez direte a la texto di la forumo:
http://es.groups.yahoo.com/group/posta_Mundi/message/5170

Me skribis:

Kara Lenadi,

tu esas justa, kande tu dicas ke on ne bezonas nova sufixi por la kolori en Ido.

La koloro esas la qualeso di objekto, e pro to l'adjektivo bezonas simple la sufixo -es-; "la blueso", "la verdeso", e. c..

Ultre to, remarkez ke "la botelo verda" ne esas lo sama kam "la koloro verda". L'adjektivo "verda", en la realeso, darfas referesar nur ad objekti, ne ad olia qualeso: ne esas la koloro to quo esas verda, ma esas la botelo. La koloro esas la "esar verda" di la botelo, e do la "verdeso".
Or, pro ke la koloro esas la verdeso, l'adjektivo referenda a la koloro darfas esar nur adjektivo qua signifikas "qua esas verdeso", nome "verdesa".

La justa expresuro esas "la koloro verdesa" e ne "la koloro verda".

To esas la motivo pro qua la frazo "la blua di ta vestio esas bela" ne esas korekta, ed anke ne korekta esas "la bluo di ta vestio esas bela": fakte, "la blua" e "la bluo" diferas nur en la rolo gramatikala, ma expresas la sama koncepto, quale "bela" e "belo". Do, se esas nekorekta "la bluo di ta vestio...", esas nekorekta anke "la blua di ta vestio..."; li amba signifikas "la blua kozo" e ne "la blueso". Ma se on darfus dicar "la blua koloro", on anke darfus dicar "la blua [koloro]" o "la bluo", ka ne? Yen la pruvo dil fakto ke mem "la blua koloro" esas nekorekta; nam la korekta expresuro esas, quale me dicis ja supere, "la bluesa koloro", t. e. "la koloro qua esas blueso". Do la frazo korekta esas: "la blueso di ta vestio esas bela".

Amikale,

Tiberio

Lenadi skribabis:

Kara Gaël,

Kande me parolis de "blui" pri soldati, en ta exemplo me donis la kuntexto, nova soldati qui *weras uniformi qui esas blua vice altra qui esas verda. Forsan to eventis en Sildavia o Borduria, ma on havis kuntexto klara. Me ne uzus sat naiva por uzar "blui" kredante ke ol esus universa nociono en senco de nova membri di grupi.

Ma kande tu dicas :
"Segun me on devas dicar "la blua di ta vestio esas bela" e ne "la bluo di ta
vestio esas bela" se on intencas dicar "la blua koloro di ta vestio esas
bela" vice "la blua kozo di ta vestio esas bela" (povas existar blua kozo en
la vestio)." , me opinionas ke to es nelogikajo en Ido.
Uzar adjektiva formo por substantivo, me ne konkordas pri to.
On povas dicar "lo blua" o "la bluo" o "la blua koloro". Me opinionas ke on darfas uzar "la blua" se to es nur abreviuro de "la blua (koloro)", do to necesas ke kuntexto pri to esas klara. Ma en ta kazo, quale irga adjektivi, la substantivo derivata nemediate ne dicas la qualeso generala, e me duras pensar ke "blueso" es same "grandeso", la vorto qua expresas bone en Ido la karaktero blua di kozo.
On ne bezonas nova sufixi pri kolori, ma on ne devas krear eceptaji a la reguli di la derivo, e "la blua" ne es korekta formo de substantivo.

Tu dicas anke : "Irgakaze on ne devas expektar troa logiko en la linguo. Pri linguo, la bona logiko esas la komuna raciono."
Me ne povas konkordar pri to. Me expektas logiko en Ido. La "komuna raciono" ne es altra kozo kam logiko, ma on povus anke uzar "komuna desraciono" por justifikar irga eceptaji.
Ne omna lingui bezonas konjugi di la verbi, bezonas specala formo pri plurali, bezonas sufixi tre preciza (ig, iz, iv...), o ankor renversebleso de la dezinenci, ma se on uzas ta sistemi en nia linguo, on ne darfas dicar hike "to es bona nam logika" ed ibe "logiko es superflua". Quale dicis de Beaufront (pri la verbi), "esus kontrea a bona interkompreno [...] lasante al komuna raciono la sorgo trovar la senco".

[...]

Amikale
Lenadi

Pri -abis

2010-11-05T21:10:00.005+01:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 4769)

L'originala mesajo n. 4769 esas bilingua. Hike aparigesis nur la parto en Ido. Por lektar la mesajo originala, on povas irar direte al texto dil forumo:
http://es.groups.yahoo.com/group/posta_Mundi/message/4769

Gaël skribabis en "linguolisto" (mesajo 3657
http://tech.groups.yahoo.com/group/linguolisto/message/3657):

[...]

Pri l'altra temo : Se vu intencis per "dicabis" nur l'anteeso di la dicar relate la sendo dil mesajo da Herder, takaze la korekta formo esis "dicis".
Nam en Ido la regulo esas ke on uzas en subordinita propoziciono (nedireta diskurso) la sama tempo e modo quan on uzus en chefa propoziciono (direta diskurso) (KGD). To signifikas ke on ne devas agar quale en la romanala lingui (F, H, I exemple) ma kontree quale en la Rusa. Exemple dil KGD :
- il dicis ke il skribas ; il dicis : "me skribas". (samtempeso di la skribar e di la dicar)
- il dicis ke il skribis hiere a vua matro ; il dicis: "me skribis hiere a vua matro". (anteeso di la skribar relate la dicar)
- il dicis ke il ja skribabis dufoye ante recevar respondo ; il dicis : "me ja skribabis dufoye ante recevar respondo". (anteeso di la skribar relate la recevar)

Do se l'ago di la propoziciono subordinita esas ante l'ago dil chefa propoziciono, on uzas la pasinto simpla (-is) e ne la formo kun -ab-.
Me komprenis pro quo vu uzis la formi per -ab- pro quo en la Franca, ni havas simila regulo (la uzo dil tempi esas kelke diferanta en H. ed en F. ma esas ofte simila). Ma en Ido, la regulo esas diferanta. On povas remarkar en l'exemplo di la KGD ke en la kazo ube esas formo kun -abis-, existas verbo "recevar" pri qua la verbo kun -abis- esas antea. Fakte, l'anteeso di "skribabis" ne esas relate "dicis" ma relate "recevar".

Do en la frazo:
"l'unesma punto, balde klarigesis da Herder per la KGD, malgre ke on dicabis a me sonjir tal rarajo", "dicabis" devabus esar "dicis" por intencar l'anteeso di "dicis" relate "klarigesis".

[...]

Me skribis:

Tote kontree, en la hika frazo, la vorto "dicis" indikus la samtempeso e ne l'anteeso.

La regulo di la tempi supere mencionita trovesas en la chapitro "Tempi e modi" di la KGD, paragrafo 131 (l'unesma paragrafo dil chapitro):

"on uzas en propoziciono subordinita (nedireta diskurso) la sama tempo e modo quan on uzus en chefa propoziciono (diskurso direta)."

Do ca regulo parolas pri diskurso nedireta e diskurso direta; ma, ube esas la diskurso en la frazo da Partaka?

Ta regulo dil KGD ne relatas OMNA propozicioni subordinita, ma NUR la propozicioni subjekta od objekta, t. e. la propozicioni qui konstitucas subjekto o komplemento direta, ne irga komplementi, quale on deduktas del exempli skribita quik pose, qui esas exempli di propozicioni objekta o subjekta:

"Ex. : il dicis ke il skribas (1) (il dicis : me skribas);
il dicis ke il skribis hiere a vua matro (il dicis : me skribis, e. c.);
il dicis ke il ja esis skribinta o : skribabis dufoye ante recevar respondo il dicis : me ja esis skribinta o skribabis, e. c.;
[...]"

Me trovis en la KGD plura exempli di frazi qui ne sequas ta regulo, evidente pro ke oli ne konstitucas komplementi direta, ma altra komplementi, exemple komplementi tempala;
me selektis la suba exemplo pro ke ol esas ta qua maxim bone klarigas l'afero; ol trovesas en la sama chapitro, ma plu sube, en la paragrafo 137, e relatas la difero inter la formo adjektivala ed adverbala di la participi, do altra temo, ma ol esas utilega anke klarigar nia kazo:

"[...]
Ma en : la viro vidis cigno natanta sur la lago; nur la formo adjektivala devas uzesar, pro ke la koncernato (cigno) ne esas subjekto. Se, en ica exemplo, ni dicus : natante (sur la lago), la senco esus tote altra, nam lore la frazo equivalus : la viro vidis cigno, dum ke il (la viro) natis sur la lago. Por ica lasta senco esus plu bona dicar : natanta o natante sur la lago, la viro vidis cigno."

Or, pri nia kazo, se la frazo "la viro vidis cigno, dum ke il (la viro) natis sur la lago" equivalas "natante sur la lago, la viro vidis cigno", to signifikas ke la viro vidis samtempe kam il natis: la du agi esas samtempa; do pro quo on ne uzas la formo "natas" vice "natis" en l'expresuro "dum KE il natis"? Pro quo ne -as quale on expektus pro la regulo dil paragrafo 131?
Pro ke "dum ke..." esas komplemento tempala e ne komplemento direta.

Nu, en la frazo da Partaka, "malgre ke..." ne esas komplemento direta, ma komplemento grantala, e pro to ol ne sequas la regulo dil paragrafo 131.

Se on dicus:
"l'unesma punto, balde klarigesis da Herder per la KGD, malgre ke on dicis a me sonjir tal rarajo"
to signifikus ke l'ago klarigar e l'ago dicar esas samtempa, same kam l'ago vidar e l'ago natar dil altra exemplo. Kontree, en la frazo da Partaka, l'ago dicar esas antea relate l'ago klarigar, e do, por expresar ica anteeso, on devas dicar:
"l'unesma punto, balde klarigesis da Herder per la KGD, malgre ke on dicabis a me sonjir tal rarajo".

Pro ca motivi, klareskis ke la frazo da Partaka esas tote korekta.

Kordiale,

Tiberio

Pri la pluralo en Universalglot

2010-10-25T15:08:00.005+02:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 4652)

En realeso lo sequanta esas tradukuro en Ido dil originala mesajo en Euriko n. 4652. Por lektar la mesajo originala, on povas irar direte al texto dil forumo:
http://es.groups.yahoo.com/group/posta_Mundi/message/4652

Me skribis:

Kara Partaka e James,

me atencis bone la frazo en Universalglot, studiante l'Internet-pagino di Wikipedio relatanta ca linguo,

en l'Italiana: http://it.wikipedia.org/wiki/Universalglot
ed en l'Angla: http://en.wikipedia.org/wiki/Universalglot

e, segun me, la dicuro "meni senior" esas plurala: nome in Ido "mea siori".

En la fako pri la substantivi ed adjektivi, esas skribita ke sive la substantivi sive l'adjektivi esas ne-variebla, ed en la du exempli montranta la singularo e la pluralo povas videsar ke la difero inter le du (sing. e plur.) esas nur en l'artikli ("el" e "li");

nam fakte en la fako pri l'artikli, plu sube, esas skribita ke nur l'artikli e la pronomi indikas la difero inter singularo e pluralo;

or, esas ya posibla ke, kande ne esas artiklo, la pluralo expresesas per la posedalo: se ne, quala difero esas inter "Men" e "Meni"?

En la parto infra di la pagino esas du exempli di texto en Universalglot: letro di danko e, sube, peco de konverso;

l'unesma komencas per "Men senior"

e la duesma per "Ben dai, Meni senior": versimile en ca duesma kazo la parolanto dicas sua frazo a plura personi: nam en la suba lineo (versimile la respondo, nam ol esas konverso) la respondanto parolas pri plura personi, e dicas: "Un ex enos ese ruser e du ese italier e el quatli ese deutsch; ma nos pote toti parlen insamel, den nos parle el universal glot.";
do lu parolas pri plura personi, nam lu dicas "nos";

ultre co, poke plu supere, en la listo di vorti specala, fine dil unesma lineo povas lektesar: "men bibel, el men, meni bibel, li meni"; de co esas evidenta ke "meni" esas la pluralo di "men", e la vorti tre versimile tradukesas aden Ido "mea libro, la mea, mea libri, la mei / le mea", pro ke la duesma parto esas la pluralo dil unesma parto, quale lo komprenesas del artiklo "li" en "li meni" difere de "el men" dil unesma parto.

To esas evidente tale, malgre la tradukuro en Esperanto lektebla en la korespondanta pagino Esperantala di Wikipedio, qua esas, segun me, tradukuro eroroza.

De ca omna kozi deduktesas ke "meni senior" devus esar (en Ido) "mea siori"; nam fakte kustumale on invitas plura personi al aperto di nova komerceyo.

Amikale,

Tiberio

Partaka skribabis:

Oke, amiketi!

Voluntez atencar quale aspektas nia frazo #11,
qua tradukesis en Ido, Novial ed Universalglot.

Ido:
Ni havas la honoro, mea sioro, informar vu
ke ni kreis en ca placo komercala domo
sub la nomo di N.

Novial:
Nus have li honore, men siniore, tu informa vu
ke nus ha krea in dis plase un komersal hause
sub li nome de N.

Universalglot:
Nos habe el honor, meni senior, informaten evos
ke nos habe kreated in dit plats un kommmerkant-haus
sub el nom de N.

Se omno en ordino, me pregas vi omna sendar
plusa tradukuri di nia frazo #11 en altra LIA-sistemi:
Esperanto, Interlingua, Occidental/Interlingue, edc.

Kurajo ed adavane, posta_Mundi-ani!

* * * * * * * *
p a r t a k a
* * * * * * * *

Pri "navano" e "navisto"

2010-05-20T18:50:00.000+02:00

Letro privata

Me skribis:

Kara José,

la vorto "navano" esas korekta, ed indikas irga membro dil navo, mem kande lu ne esas en la navo, nam anke lore lu duras esar membro dil navo;

"navisto" anke esas uzebla, ma per ol on indikas ta personi egardante li de altra vidpunto, t. e. de la vidpunto di lia profesiono: la laboro en la navo certe esas lia precipua profesiono, do li anke darfas nomesar "navisti";

do la selekto inter "navano" e "navisto" dependas de l'ideo quan tu volas emfazar;

me preferus "navano", nam ol generale indikas omna membri dil navo tote simple e sen implikar altr idei: implikar l'ideo dil profesiono povus esar afero plu komplexa e problemoza, nam interne dil navo singla persono povus havar tasko plu specala, laboro en certena fako diversa del altra personi, e do la vorto "navisto" povus konsideresar tro generala;

ma ca konsidero esas nur mea opiniono personala: amba vorti esas apta.

Anke "nav-trupano" esas bone selektita: ol bone funcionas por distingar la soldati del membri propra dil navo.

(...)

Yes, "kruano" esas kompreneble irga membro dil "kruo", e do irga navano.

Amikale,

Tiberio

José skribabis:

Kara Tiberio:

Kelkafoye me dubitas ka me uzas korekte certena sufixo aplikebla ad ula aktiveso en mea romani. Un de oli es la vorto "navano", membro dil navo (spacala).

Me uzas la vorto generale por irga membro dil armizita (armizata?) forco qua patrolias la spaco cirkum la homala planeti, mem lu es en bazo en surfaco di planeto, nam okazione la membri mustas dejurar en "ferma sulo" (planeto) vice "movanta sulo" (astronavo).

Lore mea questiono esas ka navano fitas por omna membro di ca spacala Navaro (me ne uzus mar-armeo, nam la navi ne es maro ma en spaco).

Ka "navisto" ne es anke uzebla o mem plu korekta?

Me agregas ke en mea romani anke existas altra armizata forco, la Stelala Armeo, di qua la membri nomesas armeani o soldati segun la senco bezonata, e kande ca soldati abordas navo por voyajar a kombato-zono, on nomas li "nav-trupani" por distingar li del "navani", qua es la propra kruo dil navo.

(...)

Noto: me uzas ofte la vorto "kruano" quale rango militala basranga en mea romani, ma generale la tota membri dil navi es "kruani", mem la kapitano, exemple: arestez la kruani di ca navo pro grava desobedio! Ma unesme komencez kun la kapitano!

Kordiale
Jose

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo*.

Pri "komento" e "komenturo"

2010-04-08T21:21:00.005+02:00

Letro privata

Me skribis:

Kara (...),

(...)

Pri "komento" e "komenturo":
olca esas afero tre diskutebla, e pri to povas esar tre diversa opinioni, ma me skribas a tu mea vidpunto.

La KGD dicas, pri la sufixo "-ur-":
"En mult okazioni la rezulto di la ago ne distingesas reale del ago ipsa : dekreto, parolo, diskurso, pretendo, abandono, aserto, afirmo, e. c. Lore la sufixo -ur evidente ne esas uzenda. Ta sufixo existas nur por la kazi en qui la produkturo esas evidenta e distingenda, quale en pikturo, skulturo, imprimuro, imituro, fotografuro, kopiuro, e. c. qui certe esas altro kam lia modelo od objekto : piktajo, skultajo (persono, kozo, e. c.), imprimajo (to quo imprimesas) imitajo, kopiajo (to quo imitesas, kopiesas), fotografajo (to quo fotografesas) (68) e qui esas anke altro kam la ago :
pikt(ad)o, skult(ad)o, imprim(ad)o, imit(ad)o, e. c."

De co me agis dedukto: on aplikas la sufixo -ur- al verbi "produktiva", t. e. al verbi expresanta agi qui produktas ulo; e, fakte en la supera exempli di la KGD omna verbi kun la sufixo -ur- expresas agi produktiva: on produktas objekti konkreta per piktar, skultar, imprimar, imitar, fotografar, kopiar.

Or, la verbo komentar ne esas verbo "produktiva", nam ol signifikas "expresar komento, opiniono", ne necese skribita. Ol fakte esas plu simila al verbi quin la KGD mencionas en l'unesma exempli: parolar, asertar, afirmar, e. c., e pro to on devus dicar "komento".

Ulu povus objecionar ke to quo esas lektebla en la pagino interretala esas literi, vorti skribita, e do kozo konkreta.
Yes, ol esas kozo konkreta, ma ol ne esas produktita simple per komentar: la produkto dil kozo konkreta esas obtenita per skribar; e, fakte, skribar esas ago produktiva.
Nu, por esar preciza, on devus dicar ke to quo esas videbla en la ret-pagino esas exakte "skriburo di komento" e ne "komenturo".

Me agnoskas ke to esas subtilajo, e ke linguo devas anke esar praktikala. Pro to me kredas ke on darfas simple parolar pri komento, intencante dicar la komento skribita, sen esar tro pedantala dicante skriburo di komento.

(...)

Saluti amikala!

Tiberio

L'autoro di la preirinta letro (qua questionabis me ka selektar "komento" o "komenturo") ne donis a me la permiso publikigar che ca blogo* lua letro e lua nomo.

Pri "piratago" e "pirateso"

2010-03-24T18:03:00.001+01:00

Letro privata

Me skribis:

Kara José,

la vorto "piratago" esas korekta.

La dicionarii ne kontenas omna vorti kompozita, tamen ni darfas kombinar plura elementi di Ido por obtenar plusa vorti, danke la preciza e richa sistemo di ca linguo! To quon on devas atencar esas l'exakta signifiko dil elementi e di la kombinuro, qua devas korespondar a la signifiko quan on volas expresar.

Pro to, la fakto ke en la dicionarii ne esas la vorto "piratago" ne signifikas ke ol esas eroroza.

"Piratago" esas "ago da/di pirato", e do kun signifiko tre klara.
"Pirateso" esas "l'esar pirato".

Do la du vorti havas du diversa signifiki, ma ne tre fora l'una de l'altra: se ulu esas pirato, exekutas agi di pirato, ka ne? To signifikas ke, quoniam* la du senci esas sat simila, en multa okazioni e kuntexti on povus uzar indiferente l'una o l'altra (certe, ne en omna kuntexti, nam difero inter oli existas).

Me lektis la frazi di tua podkasto* ube tu uzis ica vorto;

l'unesma frazo esas: "La piratago es krimino pri violentoza furto en la maro tam anciena kam la navigado ipsa.";

nu, en ica frazo fitas amba vorti "piratago" e "pirateso", nam la krimino esas l'esar pirato ed anke l'agar quale pirato, e, fakte, quale me dicis, ta qua esas pirato agas quale pirato, ed ulu esas pirato kande agas quale pirato; praktike la du idei esas strikte konektita;

la duesma frazo esas: "to quon lu agas ne es piratagado ma yusteso";

anke ca-kaze fitas amba vorti "piratag(ad)o" e "pirateso", ma me opinionas ke la vorto quan tu uzis, "piratagado", esas multe plu konvenanta kam "pirateso", nam en la frazo on parolas pri "to quon lu agas", ne pri "to quon lu esas", e do "piratagado" havas plu multa precizeso.

Amikale,

Tiberio

José skribabis:

Recente me publikigis artiklo ube me uzis la vorto Piratago por parolar pri la krimino quan pirato agas. Se la vorto es PIRATO, la ago dil pirato es Piratago. Nun me deskovris ke existas vorto en Ido por ta krimino: pirateso.

Lore, ka mea vorto piratago es nekorekta? Regretinde me uzis por krear mea artiklo vortaro Ido-Hispana e Hispana-Ido, e la vorto pirateso (pirateria) ne aparas. Nur existas la vorto "pirato", substantiva. Me derivis la vorto piratago de olta.

Ma cadie me deskovris pirateso per la Dyer-vortaro.

Es regretinda ke ne existas un unika vortaro Idala (adminime interrete) por evitar ca problemi.

Kordiale
Jose

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo*.

Pri "Hispana-parolanto"

2010-03-18T12:18:00.000+01:00

Letro privata

Me skribis:

Kara José,

me recevis tua letro, e lektis la diskuto en Parolez Ido.

L'afero esas kelke komplexa e diskutebla, ma me dicos a tu mea vidpunto.

L'expresuro "parolar Hispane" esas certe korekta, quale me dicis pasintafoye:

[Koncerne "Hispane", tamen, me devas dicar ke ol esas uzebla, nam ol esas adverbo qua signifikas "en la Hispana", quale on dicas "okazione" (= "en la okaziono"), "nokte" (= "dum la nokto"), "pede" (= "per la pedi"), "hazarde" (= "pro hazardo"), e. c.
On darfas formacar tal expresuri per adverbi.]

Altra afero esas kompozar vorto per adverbo.

En la KGD esas listo di 6 klasi di vorti kompozita, quale tu remarkigis, e ta listo ne previdas kompozado per adverbi.
Me devas dicar ke to segun me esas kelke stranja, nam en Esperanto on darfas kompozar per adverbi. Certe Ido ne permisas omna posiblaji qui existas en Esperanto, por evitar situesi kaosatra en certena kazi.

Irgamaniere hike l'afero esas solvebla, meaopinione, tale:

ni darfas dicar "parolar la Hispana", e "la Hispana" signifikas "la Hispana linguo", segun preciza indiko skribita en la KGD (chapitro titulizita "Propra nomi", paragrafo 22);

do la vorto "Hispana" ca-kaze havas valoro di substantivo e ne di simpla adjektivo, nam ol equivalas "Hispana (linguo)" ed indikas kozo (linguo);

pro to ol darfas uzesar por formacar vorto kompozita apartenanta al 2ma klaso (substantivo kun verbo);

ma atencez to: la vorto "Hispana" indikas la linguo, kontre ke la vorto "Hispano" indikas persono Hispana, quale on explikas en la paragrafo 22 quan me mencionis supere;

do la vorto "Hispana", qua povas konsideresar kom substantivo (= "Hispana linguo"), tamen ne darfas recevar la dezinenco -o por ne konfundesar a persono;

pro lo dicita, la vorto kompozita korekte, meaopinione, esas "Hispana-parolanto", de "Hispana-parolar", qua esas, mem se ol ne semblas, apartenanta al 2ma klaso (substantivo kun verbo);
nam, quale "parto-prenar" (= "prenar parto"), on havas analoge "Hispana-parolar" (= "parolar la Hispana");
ol semblas vorto kompozita per adjektivo e verbo, ma reale ol esas kompozita per substantivo e verbo, nam, quale me explikis, hike "Hispana" equivalas "Hispana linguo"; e, fakte, en la chapitro "Kompozado" dil KGD (noto 3) ed en la chapitro "La kompozaji e la sufixi" (en texto da Couturat) on repetas ke la kompozaji esas abreviuri; e do la vorto "Hispanaparolar" povas konsideresar kom abreviuro di "Hispanalinguoparolar", qua esas "parolar la Hispana linguo" ed unionas substantivo kun verbo exakte quale la ja dicita "parto-prenar" = "prenar parto";

se on konsideras la tota vorto "parolanta" kom adjektivo, ta-kaze "Hispana-parolanta" esas vorto kompozita dil 3ma klaso, e se on konsideras la formo "parolanto", do kom substantivo, la vorto kompozita apartenas al 1ma klaso; ma irgakaze to ne chanjas la rezultajo.

Evidente on tote darfas omisar la vokalo dezinenca: "Hispan-parolanto".

Me anke lektis pri dubito ka radiko esas adjektival o substantivala, e me volas klarigar afero:

en Ido on ne distingas inter radiki adjektival o substantivala, on distingas inter radiki verbal o nomala (o plu juste verbal o ne-verbala): l'expliko di to trovesas en la chapitro "Procedi di vortifado" dil KGD, en la parto pri la "Radiki";
la radiki qui indikas enti, objekti o qualesi esas nomala (o ne-verbala) e povas genitar sive substantivi sive adjektivi; e, fakte, anke en la chapitro "Adjektivo qualifikanta" dil KGD, en la noto (1), on parolas pri radiko nomala;

do "Hispan-" esas radiko nomala (ne-verbala), qua povas genitar adjektivo o substantivo, segun la kazi.

(...)

Saluti amikala!

Tiberio

José skribabis:

Kara Tiberio:

Me volus ke tu lektez la diskuto nuna kun sioro Takata en la reto Parolez Ido, pri qua es la maxim korekta maniero por dicar ke persono qua parolas certena linguo es, exemple, Hispane-parolanto o Hispano-parolanto. Pro ke ta questiono es la problemo pri la nomo dil grupo ube on docas (od on intencas) Ido a Hispano-parolanti.

Sioro Takata sustenas ke lua propra maniero es tote korekta surbaze ke se ulu parolas la Hispana linguo, lore ta ulu parolas Hispane.

Ka adverbo darfas soldesar ad altra radiko por vorto kompozata quale olti quin me dicis a tu?

(...)

Kordiale
Jose

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo*.

Pri -us ed -os

2010-03-12T12:23:00.001+01:00

Letro privata

Me skribis:

Kara José,

(...)

Nun me respondas a tua questiono pri la kondicionalo.

En tua frazo "me instalas tubaro kontre incendii, kaze ke uldie (future) eventus/os incendio en mea domo", me opinionas ke la kondicionalo esas plu apta (por la duesma verbo), nam la verbo expresas evento ne-certa; l'unesma verbo, kontree, devas havar la formo dil indikativo (-as), quale tu juste skribis, nam ol expresas ago certa.

To povas semblar kelke stranja, nam maxim ofte ni havas la kondicionalo en amba termini, o l'indikativo en amba termini. Tamen en ica kazo ni havas diversa situeso, e me explikas a tu pro quo.

Tua frazo, per segunvorta analizo, povus semblar ne-logikala, nam:
"kaze ke uldie eventus incendio en la domo, (en ta kazo) me instalas tubaro";
vortope semblas quaze ke tu volas instalor tubaro nur se eventos incendio, ed erste lore, e do, por savar kad instalar o ne, tu, antee, devos vidar l'incendio e, pose, povos instalar la tubaro, do tu instalos la tubaro pos l'incendio!
To evidente esas paradoxo qua ne povas esar la vera senco dil frazo.

Ma ya pro ke tal interpreto esus absurdajo, la logiko igas ni komprenar quala esas la reala senco, qua esas diversa: quoniam* future povus eventar incendio, tu nun instalas tubaro.

Se pro la logiko ni kaptas la reala senco dil frazo, la frazo esas komprenebla e do bone funcionanta.

Ma on povus pensar ke la formo dil frazo ne esas korekta, e kontree ol esas tote korekta, nam ol kontenas parto "tacita" (= H "sobrentendida"), quan omni, ne-koncie ed automate, komprenas, ya pro logiko.
La parto tacita, en ta frazo, esas: "nam ol esus utila".
Do la frazo kompleta esus: "Me instalas tubaro kontre incendii, [nam ol esus utila] kaze ke uldie (future) eventus incendio en mea domo."
E yen l'altra kondicionalo! Ni trovas anke en ica kazo la kondicionalo en du termini dil frazo: "esus utila" / "eventus".

Ma to ne signifikas ke la frazo esas ne-kompleta e ke tu devas kompletigar ol per adjuntar ta parto tacita, nam, quale me dicis, la frazo esas bone komprenebla mem sen ta parto, qua povas restar tacita, pro ke omni quik e facile komprenas la senco.

Do meaopinione la frazo darfas skribesar, tote korekte, tale:

"Me instalas tubaro kontre incendii, kaze ke uldie (future) eventus incendio en mea domo."

Pri tua questiono koncerne manuo-libro pri transvivado, la regulo esas ke por verbi expresanta situesi hipotezala on devus sempre uzar la kondicionalo.

Ne demandez pardono pro la vorti en la Hispana, kontree oli helpas komprenar plu bone l'aferi; anke en tua mesajo pri la podkasto*, tu agis bone adjuntante la texti originala en la Hispana.

Saluti amikala!

Tiberio

José skribabis:

Kara Tiberio.

Me vidabas la diskuto inter tu e BYT. Me sempre hezitas por selektar US od OS en certena frazi, exemple kande me parolas o skribas pri kozo posibla.

Exemple: Me instalas tubaro kontre incendii, kaze ke uldie (future) eventus/os incendio en mea domo. Kad eventus od eventos?

Hike me vidas la problemo pri ke la tempo dil unesma frazo esas prezento (me instalas...), e la duesma esas posiblajo (...uldie eventus/os incendio...).

Ma mea matro-linguo igas me tendencar dubitar pri la senco dil frazo. Se me uzus EVENTUS, me parolus pri ke ulo "SUCEDERI'A, SUCEDIERA" (pardonez mea Hispanaji), un posiblajo. Se me uzus EVENTOS, me komprenas to quale SUCEDA o SUCEDERA'), un certajo.

Ta maniero di expresar la ideo di posiblajo en Ido es lo maxim desfacila komprenar da me. Tu imaginez ke tu devas skribar manuo-libro pri transvivado dum acidenti. Quale tu expresus la situeso pri to quo povus eventor e quale quik agor?

Kordiale
Jose Cossio

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo*.

Pri la nomi dil populi

2010-03-03T18:01:00.001+01:00

De la reto sociala “Parolez Ido”

Me skribis:

Kara Rosto,

en realeso tala distingo en Ido, segun la nuna reguli, ne esas posibla.

La sistemo di Ido derivas la nomi di la habitanti de la radiki di la landi, e ne lo kontrea; fakte existas la sufixo -an- por ica derivo, ma ne existas sufixo por formacar la landi de la populi.

La sufixo -i- esas ya por formacar nomi di landi, ma nomi komuna, ne nomi propra: ol adoptesis por formacar nomo di lando ne de la populo, ma de la persono qua guvernas, administras certena lando, regiono, teritorio; atencez la defino di ca sufixo: "... por indikar « lando, regiono, domeno dependanta de... » e konseque la resortiso dil autoritato di..."
do ol relatas teritorio "dependanta de" persono, autoritatozo qua administras ol, ed, exemple, Italia ne dependas del Italiani, qui ne esas l'autoritatozi qui guvernas Italia;
fakte remarkez ke en l'exempli skribita en la KGD ne esas nomi propra di nacioni derivita de la populi: "baronio, komtio, dukio, princio, rejio, episkopio, parokio";
omnu de li derivesis de la persono qua guvernas od administras ta teritorio.

Me invitas tu lektar altra parto di la KGD: en la chapitro titulizita "Propra nomi", la paragrafi 19 e 20 kontenas l'expliko di la sistemo:

"19. — La maxim multa nomi di landi e ti di la kin parti dil mondo konservas sua Latina formo historiala, kom fakte konocata internacione :
Europa, Afrika, Amerika, Azia (4), Oceania, Anglia, Belgia, Bolivia, Dania, Francia, Germania, Grekia, Hispania, Italia, Rusia, Skotia, Suedia; Arabia, Armenia, Australia, Laponia, e. c. (Videz la lexico) (5).

20. — La nomi di la habitanti derivas de oli per l'adjunto dil sufixo -an, pos supreso dil a finala : Europ-ano, Itali-ano, Bolivi-ano, e. c.
La formi Angliano, Franciano, Germaniano, Rusiano, Suediano, Daniano, Poloniano, Grekiano, Arabiano, Hispaniano, Skotiano, Laponiano, Suisiano esas tote reguloza, do permisata. Ma per imito dil uzado internaciona, qua por ta nomi di rasi o populi havas formi plu kurta, Ido preferas Anglo, Franco, Germano, Ruso, Suedo, Dano, Polono, Greko, Arabo, Hispano, Skoto, Lapono, Suiso (6).
De li venas reguloze l'adjektivi Angla, Franca, Germana, Rusa, Sueda, Dana, Polona, Greka, Araba, Hispana, Skota, Lapona, Suisa."

Do nur por certena nomi di populi existas anke formi plu kurta, qui esas simpla abreviuri, pro ke la lingui nacionala havas kurta nomi por ta populi.
Ma nur por ta nomi di populi. Remarkez anke la noto 6 dil paragrafo 20:

"(6) Nur la formo per -ano esas generala e generaligebla; la nomi di populi quale Anglo, Ruso esas nur abreviuri di la reguloza Angliano, ec. e devas konsideresar kom aparta kazi. (Progreso, VI, 95.)"

Do la formi plu kurta havas exakte la sama signifiko di la korespondanta formi plu longa:
Anglo = Angliano.
To signifikas ke, anke en ca kazi, ne existas distingo inter habitanti ed etniani*.

En la kazo di la populo di Italia, existas nur la formo Itali-an-a, derivita de Itali-a;
fakte ne existas radiko Ital-, existas nur la radiko Itali-, qua esas la radiko di la naciono Itali-a.

Saluti amikala!

Tiberio

Rosto skribabis:

Forsan me ne komprenas ulo, ma ad me la kazo di landani e naciani semblas plu simpla. En "KOMPLETA GRAMATIKO DETALOZA" esas skribita:
-i-. — Ta sufixo pasable internaciona adoptesis per la decido 487 por indikar « lando, regiono, domeno dependanta de... » e konseque la resortiso dil autoritato di... Ex. : baronio, komtio, dukio, princio, rejio, episkopio (43), parokio, e. c.

-an-. — Ta sufixo, -anus en la Latina, an, ano, ain, ien en altra lingui, quik adoptesis por indikar individuo apartenanta a klaso (urbo, lando, ensemblo) homo esanta «membro di... » : urbano, landano senatano, akademiano, societano, Kristano (16), samreligiano, samideano (17), samskopano, samluktano, e. c.; Kanadano, Italiano, Portugalano, Braziliano, Boliviano, e. c. (Videz ye la propra nomi en la Gramatiko.)

Do, "Ital-i-ano" esas membro dil lando Italia, mem lu esus Rusa segun sua nacio.
E "Ital-an-o" (sen sufixo "-i-") esas membro dil nacio "itali". Ma la formo "Italano" kustumale ne esas uzata nam esas uzata plu kurta formo "Italo".

Pri "ciao"

2010-02-25T11:23:00.002+01:00

Ca letro privata koncernas l’origino di la vorto Italiana “ciao”, qua difuzesis ne nur en Italia ma anke ad altra lingui divenante sat internaciona.

Me skribis:

Kara Ralph,

(...)

Ho! Ka vi uzas "ciao!" kom normala saluto anke en Anglia? Ka vice "good-bye!"? Forsan ne tam ofte kam en l'Angla maniero, ka ne?
Ca Italiana vorto derivesis de anciena vorto dialektala qua signifikas "sklavo", "servisto", "servanto"; e, fakte, la vorto Idala "sklavo" havas la sama origino etimologiala kam "ciao", en qua desaparis la "v" e la "s" komencala, e la parto "kla" divenis antee "kya" e pose "cha" pro ke la sono harda "k" ante la palatala "y" palataleskis a "ch". La vorto originala Latina esis "sclavum", qua perdis la "m" finala ed apertis la "u" ad "o"; ol divenis "s-ciavo" (pronuncata "s-chavo") en dialekto, e pose "ciao" (pronuncata "chao"). E, fakte, de la vorto Latina "sclavum" evidente venas anke l'Idala "sklavo" direte o ne-direte.
La motivo di ca permuto di signifiko esas ke, kande on salutis, en antiqua tempo, on dicis "servanto" en la senco di "me esas vua servanto", pro politeso vers la persono quan on renkontris e salutis.
Quale pronuncas vi en Anglia la vorto "ciao"? Ka "chao"?

Saluti!

Tiberio

Ralph skribabis:

Kara Tiberio,

Danko pro tua tre interesanta letro quan me recevis lasta mardio. La tempo flugas, ka ne?

(...)

Parolante pri „Italianaji” en la Angla, tu surprizesos audar ke la adiado: „ciao!” esas tre bone konocata ed uzata hike. Ka lu es forsan abreviuro di plu longa vorto?

Segun me, la lingui esas tre facinanta.

Til balde, salutas tu Ralph.

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo*.

Pri "zoo*"

2010-02-18T12:30:00.003+01:00

Ca letro privata sendesis poke ante la publikigo dil Idala Podkasto* numero 21 di José Cossío.

Me skribis:

Kara José,

danko pro la permiso. Me aranjos en la blogo* ta letro por la 21ma di mayo.

Pri la vorto Hispana "zoológico", anke me trovis nula tradukuro en la dicionarii.

Do ni studiez quale on povas tradukar ol.

Ol indikas parko ube "expozesas" exotika bestii.
En l'Italiana tala parko nomesas "giardino zoologico" o, plu kurte, "zoo".
"Giardino zoologico" venas del Angla "zoological garden" ("zoologiala gardeno"?); me pozis la question-punto pro ke reale ol esas tradukuro "hastoza": me ne tradukus ya tale.
Ante omno, plu kam "gardeno" ol darfas konsideresar "parko";
ultre to, la vorto Angla "zoological" ed Italiana "zoologico" generale relatas la zoologio, qua esas la studio di la bestii, ma en ca partikulara kazo dil "giardino zoologico" (I) ol relatas simple la bestii:
la parko pri qua ni parolas esas "la parko di/kun la bestii", ne "la parko di la studio di la bestii", do ol ne esas "zoologiala parko" ma plu korekte "bestio-parko".
Pro to, se on volas expresar ca ideo per vorto kompozita, la maxim justa esas "bestio-parko" o, plu precize (ma plu longe), "exotik-bestio-parko", nam en ol esas exotika bestii; tamen ica semblas ne tre praktikala pro sua longeso.
Pro to, la tradukuro "bestio-parko" semblas la maxim apta.

Ma me ne savas ka la signifiko di ca vorto esas sat klara.
Se on volas expresar ca ideo ne per vorto kompozita ma per nova vorto plu speciganta e pro to plu klara e preciza, on darfas selektar nova radiko qua esez maxim posible internaciona.
Me serchis la tradukuro di la vorto en dicionarii di plura lingui, e me konstatis ke la formo kurta "zoo" esas en adminime kin ek la sis fonto-lingui, nam me trovis ol en l'Angla, en la Franca, en la Germana (kun komenc-litero mayuskula), en la Hispana ed en l'Italiana!
Praktike ca vorto esas tote internaciona!
Do me propozus ol skribante "zoo*" kun asterisko ed explikante olua signifiko per noto: "parko ube vivas ed expozesas al publiko exotika bestii".

(...)

Bone, me salutas tu!

Bona podkasto*!

Tiberio

José skribabis:

Yes, tu darfas publikigar ol.

Anke me volas sendar a tu du texti en Ido pri tradukuri por mea Idala Podkasto*, nam me ne volas erorar pri vorti misskribita. Ka tu povas helpar me?

Me komencos enrejistrar mea nexta* I.P. ye du dii e me dankegus pri ula helpo.

Me savas ke tu lernas Hispana, tale ke co povus helpar tu kelke. Me dubitas qua vorton uzar por "zoologiko*", me ne trovis tradukuro pri ol en la dicionarii.

(...)

Til la rilekto!
Jose

L’autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo*.

Pri la nombri ordinala kompozita

2010-02-12T12:24:00.003+01:00

De la forumo “linguolisto” (msj. n. 3480)

Me skribis:

Kara Arto,

segun la KGD la korekta formi esas kun l'elementi separita ("dek e duesma") od unionita per streketo ("dek-e-duesma"), e ca lasta formo semblas esar preferata e konsilata da ta gramatiko.

Saluti kordiala!

Tiberio

Arto skribabis:

Kar Amiki

En ordinala nombri, qua esas korekta tipo: "dekeduesma" o separate "dek e duesma"?

Questionas
Arto Moisio

Pri "autostopar*"

2010-02-08T15:55:00.018+01:00

De la forumo “idolisto” yen serio de mesaji koncernanta la propozita vorto autostopar*:

José skribis (mesajo n. 19196):

Pri autostopar me havas ca vidpunto:

En Mexikia uzesas lokale la frazo "pedir aventon", literale "demandar jetado".
Me sugestus plu proxima ad Ido tradukuro, exemple:

Prego-vehisto, prego-vehero, nam kande on voyajas en voyego sen pekunio, on demandas o pregas al automobilisti vehar en lia vehilo.

Ka prego-vehisto o prego-vehero esas tre leda por uzesar?

Kordiale
JCR

Per olca lu respondis ad antea mesajo da me:

>(...)
>----
>*motelo: hotelo por automobileri
>[AFHI motel | G Motel | I autostello].
>*autostopo: haltigo di vehili transitanta por demandar transporto gratuita ad ula loko
>[A hitch-hiking | FI autostop | FH auto-stop];
>*autostopar (= agar *autostopo) (ntr): haltigar vehili transitanta por demandar transporto gratuita ad ula loko
>[A to hitch-hike | F faire de l'auto-stop | G trampen, per Anhalter fahren | H hacer auto-stop | I fare l'autostop];
>*autostopero: ta qua praktikas l'*autostopo
>[A hitch-hiker | F auto-stoppeur / euse | G Anhalter / in | H quien practica el auto-stop | I autostoppista].

>(Forsan Igor povas helpar pri la traduko di ca vorti aden la Rusa, linguo quan me nule konocas.)
>----
>(...)
>Tiberio

Pose Waldemar skribis (mesajo n. 19197):

Anke en mea matrala linguo on maxim ofte uzas la vorto "autostop". Por me prego-vehisto sonas tre esperantatre, ma en esperanto on uzas "petveturi".
Me tamen preferas autostopar.

amikale
WK

Hans skribis (mesajo n. 19209):

Anke me uzis 'autostopo' en ula texto, anke me preferas ol.

Unfoye me kunportis *autostoperi, quankam me ne kustumale lo facas. Ka vi?

Saluti amikal,

Hans Stuifbergen,
Amsterdam

Me respondis a José (mesajo n. 19230):

Kara José,

quale me skribis en "linguolisto" (mesajo 3416) pri "basketbalo" e "korbo-balono", en ca kazi Ido preferas radiki internaciona vice formi kompozita per plura radiki, ed en ica kazo la radiko maxim internaciona semblas esar autostop-*, nam ol esas prezenta en adminime tri de la fonto-lingui.

Ultre to, la koncepto dil autostopo* esas ne tre simpla ma sat komplexa, tale ke ne esas tre facila "enirigar" e "fitigar" bone ca ideo en vorto kompozita: la signifiko di vorto kompozita, ca-kaze, ne esus sat klara, nam on ne komprenus bone la senco dil vorto analizante olua elementi.

Amikale,

Tiberio

Me respondis a Hans (mesajo n. 19231):

Kara Hans,

me lektas kun plezuro ke anke tu selektis ica vorto!
Do me selektis bone!
Fakte ca radiko esas la maxim internaciona: ultre la tri lingui quin me mencionas, anke la Polona uzas ol, quale dicis Waldemar.

Pri l'autostoperi*, me havis experienco inversa: plu kam un-foye me autostopis*.

Amikale,

Tiberio

José respondis a me (mesajo n. 19233):

Danko pro la klarigo, Tiberio. Me kelkafoye oblivias tala traito quan vera linguo internaciona devas posedar.

Ultre, anke me ofras mea helpo a tu pri la Hispana. Kelkafoye vidpunto di Latinamerikana hispano-parolanto esus tre utila por tu.

Kordiale
Jose

Fine la lasta respondo da me de ca serio (mesajo n. 19234):

Kara José,

danko anke a tu pro tua ofro.

Amikale,

Tiberio

Riaperto

2010-02-01T19:50:00.001+01:00

Kara lekteri,

me havas la plezuro anuncar a vi la riaperto di ca blogo*, pos l'interrupto di la pasinta junio. Pos plu multa kam sep monati, "Prilingua letraro" rikomencas la publikigo di sua sendaji.

Ol subisis bruska haltigo en la lasta junio, vartante durigesor pos poka semani; kontree, ol ne nur restis neaktiva ma, fine di julio, ol vakuigesis pri sua kontenaji, til ke, fine di agosto, mem blokusesis l'aceso. To omna pro la led ataki da du "samideani", l'una pos l'altra.

En la pasinta decembro, Silvio Berlusconi, pos l'atako a sua persono, dicis:
"L'amo sempre vinkas kontre l'envidio e kontre l'odio".
Nu, me volas adoptar ca bela frazo e prenar por me kelko de ilua entuziasmo ed optimismo.
Tale, pos tanta silenco, me deziras durigar mea blogo*, ed itere renkontrar mea lekteri.

Me profitas ica okaziono por celebrar la 1000 viziti quin ca blogo* atingis ja dum la last agosto, poke ante la blokuso di sua aceso.

Pluse me informas vi pri kelka chanji en la blogo*:
la publikigo ne esos plus reguloze singlasemana kun kadenco konstanta, pro ke ol esas nek revuo nek jurnalo; me sorgos sendar al Idal forumi mesaji qui informos pri la publikigo di singla sendajo;
la diskursi koncernos maxim ofte la linguo Ido, kompreneble, ma oli kelkafoye povos anke relatar altra lingui;
la sendaji esos ne nur letri, ma anke libera reflekti, sempre pri la linguo.
Esos anke kelka kritiki (adminime tri) ad ula kontenaji di la Kompleta Gramatiko Detaloza, qua ne esas nefaliiva (quale omni: nulu esas perfekta), e qua fortunoze ne esas egardata quale la Fundamento de Esperanto por l'Esperantisti. Me simple atencigos kelka neperfektaji da la lekteri ed invitos ici reflektar pri olti.

Me volunte invitas omni a ca retroveninta blogo*.

Til balde!

Tiberio Madonna

Pri "bito" e "bitoko"

2009-06-18T21:00:00.007+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3441)

Me skribis:

Kara José,

me kredas ke bona, simpla e praktikala tradukuro del Angla "bit" esas "bito";

pri "byte" me volas remarkigar da tu ke la korekta tradukuro, se on formacas ol per la radiko "bit-", ne esas "okbito" ma "bitoko": "oko" esas "grupo, ensemblo, quanto de ok", e do "bit-ok-o" esas "quanto de ok biti".
En la vorti kompozita per plura radiki, la radiko qua expresas l'ideo precipua pozesas kom lasta:
tale la mashino por skribar esas "mashino" (l'ideo precipua), e pro to "skribo-mashino", ne "mashino-skribo" (qua esas la skribar per mashino);
anke la vorti kompozita per nombri havas la sama principo: exemple la Hispana "siglo" esas "ensemblo, quanto de cent yari", e do hike l'ideo precipua esas la "ensemblo de cent" ("cento"), e l'altra radiko precizigas qua kozi esas unionita en l'ensemblo (la "yari"), pro to la vorto kompozita esas "yarcento", ne "centyaro", quale on explikas en la KGD en la chapitro titulizita "Regulo di analizo o deskompozo", noto 2:

"Cent yari = yarcento, quale dek yari = yardeko.
« Centyaro ne povas esar sinonima di yarcento; ol esas la substantivo di centyara = qua havas cent yari e konseque tradukas F. centenaire (sive homo, sive altra ento, ex. querko). [...] »";

segun ica principo, "ok-bito" esus ento (en ica kazo: kozo) qua havas ok biti, qua esas de ok biti, exemple dokumento elektronikala de ok biti;
"ok-bitaro" signifikus "de ok bitari", t. e. "de ok ensembli de biti", do tala signifiko ne esas uzebla en la praktiko.

Pri la dubito quan tu expresis laste, t. e. pri "binoklo", egardez la fakto ke "binokl-" esas radiko aparta, ne formacita per la prefixo "bi-": ol derivesis, me kredas, direte de la Franca "binocle", per selekto di radiko internacione rikonocebla (A binoculars, F binocle, G Binokel, H binóculo, I binocolo, R бинокль).

Me esperas forigir tua dubiti.

Saluti amikala!

Tiberio

P. S. Ca mesajo iros aden "Prilingua letraro", he he he! :-)

José skribabis:

Segun me konsultis la reto, bit esas kompozajo di du Angla vorti: binary digit ---->bit. Do, forsan pro esas stranjera vorto, on darfus restar ol, o forsan uzar alternativa idala por teknikala skopi: binara digito. Ma certe, pro komforteso, omni uzos bit.

Forsan on darfus simple simpligar la vorto aden Ido quale binaro.

Me jus eniris la Wikivortaro e me trovis ke un del tradukuri di "bit" Angla, esas bito. Me ne es certa pri la valideso dil tradukuro.

Pri Byte, en Hispana existas la oficala vorto "octeto", quanto de ok bit-i, ma ol uzesas tre rare. Pri krear idala vorto per oficala radiki, forsan, la vorto forsan esus ok-binaro, ok-bito. La espisti uzas la vorto bitoko, ma en Ido ol semblas tre stranja, un OK de biti. Por me dicar Ok-bitaro, bitaro de ok(biti) semblas plu korekta. Ed ok-bito anke lo esas pro ke la prefixo ok- indikas la quanto qua formacas la sequanta vorto. Pri ca traito di la linguo me bezonas klarigo, nam, se mi havas vorti quale binoklo (eyeglasses, gafas, lunettes), se ni havus tri okuli, kad ol esus trinokli?

Jerry skribabis:

Oli ne existis ye 1907....

Segun mesajo "Komputorala Vorti en Ido" ye 2004 (en "idolisto"?):
"byte" = *baito. "Vorto", kustume di ok biti.

==== Jerry

André skribabis:

Saluto!
Kad existas vorto por Angla vorto "byte"? Ka e "bit"?

Danko,
André Malafaya

Pri l'acento en "fairo"

2009-06-11T21:00:00.003+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3420)

Me skribis:

Kara Igor,

[...]
me pensas ke la pronunco korekta esas faIro, kun acento sur la I, od adminime icon me sucesis deduktar de to quon la KGD dicas pri l'afero: en la chapitri pri la "Pronunco dil vokali" e pri l'"Acento tonika" on parolas nur pri la diftongi "au" ed "eu", e nultempe pri "ai" od altra diftongi kun la "i", pro to la vokali "a" ed "i" en "ai" apartenas a du diversa silabi; e do, en "fairo", la prelasta silabo esas nur "i", ne "ai".

Tamen me remarkis ke en anciena texto pri muziko to omna ne esas aplikita. Me invitas tu deskargar ica texto:
http://www.literaturo.ido.li/korokanti.pdf
Atencez la kanto "Esas fairo infre", ye pagino 12 dil dokumento .pdf (ye pagini 20 e 21 dil dokumento originala): en ica kanto esas la vorto "fairo" ed anke la vorto "naiv(a)"; regardez, dextre, la texto sub la noti muzikala: la vorto "fairo" (3ma lineo muzikala) esas klare pronuncata fAiro, nam la parto "fai-" esas tote sub la noto "sol" qua esas ye komenco dil mezuro, do ta noto esas acentizata muzike; de to on deduktas ke la parto "fai-" esas kantata tote kune (kom un silabo) e kun acento sur la "a".
Se tu regardas la vorto "naiv" komence dil kanto (1ma lineo muzikala), tu povas vidar ke mem ol esas kantata analoge nAiv, anke kun acento sur la "a"!
Ica libro esas editita en 1927, do ol esas tre anciena texto; altralatere ol ne esas texto prilingua o gramatiko.

Me supozas ne klarigir tua dubiti, ka ne? :-)

Irgamaniere me restas kun l'ideo ke l'acento en "fairo" (ed en "naiva") esas sur la "i", nam segun me la KGD, pro esar gramatiko, esas texto plu sequinda;
do me esperas forigir tua tormenteso.

Amikale e muzikale,
Tiberio

Igor skribabis:

Vu itere rivenigis me a mea anciena dubiti:
quale tamen onu pronuncez 'fairo': ka fAyro, ka faIro?

Ka en ula anciena texti prilingual on trovis l'expliko ed l'edifiko pri to?

--
en tormenteso, Igor V. aka iZoommm

Me skribabis:

[...]

Or, se Ido preferas "kirko" kam "pregeyo" ed anke "kurta" kam "deslonga" uzante radiki aparta prenita ek la lingui Europana vice kompozar la vorti per plura elementi, nule nia linguo povus preferar "flugantbalonsporto" kam vorto kun radiko sat internaciona, exemple "voleybalo*" o, se la diftongo -ey- konsideresas problemo, simpligita formi quale "volebalo*", "volibalo*", od anke "voleibalo*" kun l'original diftongo "hiatigita" (quale en "fairo").

[...]

Pri "flug-balono"

2009-06-04T21:00:00.007+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3416)

Me skribis:

Kara Damien,

segun me la formacuri "flug-balono", "ped-balono", "korbo-balono", "manu-balono", e. c. ne esas segun la stilo di Ido, e mem ne esas preciza.

Un de la diferaji de Esperanto esas ke Ido preferas vorti internaciona vice la formi "aglutinita" di Esperanto, exemple: "hospital-o" vice "mal-san-ul-ej-o" (qua en Ido esus "des-san-ey-o" o "malad-ey-o").

Do la stilo di Ido duktas adoptar, exemple, "basketbalo", kun radiko sat internaciona, prefere kam kompozar vorto per "korbo" e plusa elementi.

Parenteze, "basketbal-" esus radiko aparta, en qua ne esus distingebla "basket" de "bal"; "basketbalo" ne konfundesus a vorto obtenita per "bal-o", nam Ido ne havas radiko "basket-".

Ultre to, la formi kompozita per "balono", qui indikus sporti, ne esas preciza, nam oli vere indikas balono, ne sporto.

La "flug-balono" ne esas la sporto, ma esas "balono qua ulamaniere esas konektita kun l'ideo di flugo"; do ol mem ne signifikas "balono fluganta" (qua esus "flugant-balono"), same kam "dormo-chambro" ne esas "chambro dormanta" e "skribo-tablo" ne esas "tablo skribanta".

La vorto kompozita "flugant-balono" irge indikas "balono qua flugas", e ne la sporto; do ol darfus uzesar admaxime por nomar la balono dil voleybalo*, ma ne la voleybalo* ipsa.

La voleybalo* esas la "sporto kun la balono qua flugas", e pro to, se on volus formacar olua nomo per kompozo di elementi, on devus dicar "flugant-balon-sporto".

Or, se Ido preferas "kirko" kam "pregeyo" ed anke "kurta" kam "deslonga" uzante radiki aparta prenita ek la lingui Europana vice kompozar la vorti per plura elementi, nule nia linguo povus preferar "flugantbalonsporto" kam vorto kun radiko sat internaciona, exemple "voleybalo*" o, se la diftongo -ey- konsideresas problemo, simpligita formi quale "volebalo*", "volibalo*", od anke "voleibalo*" kun l'original diftongo "hiatigita" (quale en "fairo").

Irgakaze la nomi di la sporti, qui ne esas la baloni, esas selektenda de la formi internaciona kom vorti kun radiki aparta, pro ke la formacuri multelementa, en ica kazi, esas problemoza (kilometroza), ultre esar ne Ido-stila.

Kordiala saluti!

Tiberio

Damien skribabis:

Me propozas "flug-balono" nam ita balono devas nultempe ne flugar. ka "-bal-" ne signifikas dansala festo ?

Me opinionas ke nuna listo de radiki en ido es ja longa. Ne bezonas plu longigar to.

Damien.

Partaka skribabis:

Estimata samlinguani:

Kaze ke ni fine aceptus kom bona la formo "volebal.o"...

Ka to signifikas, ke ni povas propozar ol por oficaligo, apud altra sporto-nomi (anke inkluzita en SIL e finanta per -balo) qual "basketbal.o", "handbal.o", "netbal.o", edc., ultre la ja konocata "futbal.o"?

Se yes, kad ultre tilnuna vorti qual "pedbalono", "korbobalono", "manubalono", edc., o ka vicee?

Quon facar pri to omna, segun vi?

P A R T A K A
* * * * * * * * *

Pri "resto" e "restajo"

2009-05-28T21:00:00.002+02:00

De la forumi "idolisto" (msj. n. 18396) e "posta_Mundi" (msj. n. 3272)

Me skribis:

Kara José,

me sequis la diskuto pri "resto" che posta_Mundi, ma me ne intervenis nam dume la frazo retrovenabis al antea formo kun "cetero".

Segun me amba radiki "ceter-" e "rest-" esas apta en ita frazo, ma me mustas remarkigar ke la formo simpla "resto" ne donas tradukuro korekta.

La resto, segun exakta analizo, esas "la restar", e do "la resto di tua vivo" signifikus "la restar di tua vivo" = "la fakto ke tua vivo restas", e to ne esas la senco volata.

La senco volata esas "la parto restanta di tua vivo", t. e. "lo restanta" (quale tu skribis en la temo dil mesajo), e do "la restajo", qua esas "la rest(ant)ajo", nam "restar" esas verbo netransitiva.

Pro to la selekto esus inter la "cetero" e la "restajo".

Saluti amikala!

Tiberio

Che la forumo "idolisto" José skribabis:

Kara amiki:

En la forumo Postamundi, nia amiko Partaka e me ne konkordas pri quale tradukar la Angla frazo "Today is the first day of the rest of your life" aden Ido.

Existas du posibla tradukuri qui diskutesas:

1.-"Hodie es la unesma dio dil cetero di tua vivo"
2.-"Hodie es la unesma dio dil resto di tua vivo"

Me konfesas ke plezas a me la duesma tradukuro, preferata di Partaka, pro la aparante proxima simileso al originala frazo (anke en Hispana ol similesas: el resto de tu vida), ma la unesma frazo es la maxim proxima al senco donata da Dyer en lua vortaro Angla-Ido, segun me.

Quon vi opinionas?

Kordiale
JCR

Pri "quanto" e "quanteso"

2009-05-21T21:00:00.002+02:00

Letro privata

Me skribis:

Kara José,

yes, la vorto "quantajo" esas nekorekta: en realeso olu ne existas, nam la sufixo -aj- aplikesas nur al radiki dil adjektivi qualifikanta, ne al radiki dil adjektivi/pronomi nedefinita.

Kande on derivas substantivi del adjektivi qualifikanta, on bezonas savar ka tala substantivi indikas personi o kozi, e do on distingas la kozi de la personi per la sufixo -aj-, exemple:
de "bel-a" on derivas "bel-o" = "persono bela", e "bel-aj-o" = "kozo bela";
amba substantivi havas la dezinenco -o, ma un de oli havas la sufixo -aj- e l'altra ne;

kontree, kande on derivas pronomi del adjektivi nedefinita, on uzas du dezinenci vice un sola, nam onu havas la dezinenco -u e la dezinenco -o, do por tala klaso di vorti existas altra sistemo:

per la dezinenco -u on formacas pronomi indikanta personi o kozi bone definita e konocata, t. e. kozi mencionita en la texto, do on ne bezonas distingar la kozi de la personi per sufixo, nam la pronomo relatas ento quan ni konocas, e do ni savas anke ka tala ento esas persono o kozo; me agas exemplo per la radiko "kelk-":
del adjektivo nedefinita "kelka" on derivas la pronomo "kelku", qua povas relatar persono o kozo mencionita en la texto:
- "kelku de ni studias matematiko" > "kelku" = "kelka persono", nam "ni" esas personi;
- "kelku de la flori esas reda" > "kelku" = "kelka kozo, objekto", nam "la flori" esas kozi, objekti;

per la sama dezinenco -u on formacas anke pronomi indikanta enti ne mencionita en la texto, ed en ica kazi tala pronomi indikas personi:
- "kelku ja dormeskis" > "kelku" = "kelka persono";

per la dezinenco -o on formacas pronomi relatanta ulo tote ne definita, kozo ne konocata:
- "kelko eventis dum ica nokto" > "kelko" = "kelka kozo";

nu, per ica sistemo on tote ne bezonas la sufixo -aj-.

Pri la radiko "quant-" existas la pronomo "quanto", qua indikas "quanta kozo", exemple "quanta aquo", e. c.
Ca esas la pronomo uzenda en tua exempli:
- "la quanto quan ni obtenis esis cent euri";
- "me ne savas adicionar tala quanti sen uzar kalkulilo";
- "la quanto de aquo qua pluvis esis historiala".

Existas anke la substantivo "quanteso", qua esas plu abstrakta nam ol indikas "l'esar quanta"; esas subtila difero inter la du vorti: "quanto" relatas konkreta kozi (ex: "quanto de aquo", "quanto de boteli"), dum ke "quanteso" relatas stando, abstrakta mezuro (ex: "adverbi di quanteso", "vorti indikanta quanteso", "la qualeso esas plu importanta kam la quanteso");
praktike ol esas la sama difero existanta inter "verajo" (konkreta: "kozo vera") e "vereso" (abstrakta: "l'esar vera");
fakte tua exempli pri "verajo" e "vereso" esas korekta:
- Tu ganis la vereso legala, ma ne la reala. Ni savas quon tu agis.
- Tu trompis lu en la ludo, e to es la verajo quan ni savas.

Me adjuntas plusa exempli:
- "Ni savas la VERESO di tua afirmaji" (= "Ni savas ke tua afirmaji ESAS VERA");
- "To quon me raportis esas la VERAJO" (= "To quon me raportis esas la KOZO VERA").

Bone, me esperas explikir omno sat klare.

Saluti amikala!

Tiberio

José skribabis:

Hola, Tiberio:

(...) Nun me havas altra questiono por tu segun lo lektita da me en Postamundi, relate la vorto ceterajo, ma cafoye on traktas pri la vorto "quanteso". Ja ke ol finas per la sufixo "eso", me hezitas pri olua uzado, nam me komprenas ke tala sufixo relatas traito pri ulo, o pri vertui od standi di kozi. Lore, la vorto "quantajo" esus nekorekta?

Me parolas pri omna kozi qui es en grupo, loko, kolekto, exemple:

- La quanteso/ajo quan ni obtenis esis cent euri.
- Me ne savas adicionar tala quantesi/aji sen uzar kalkulilo.
- La quanteso/ajo di aquo qua pluvis esis historiala.

Lo sama eventas a me pri la vorto vereso/verajo, nam me komprenas ke me devas uzar "vereso", kande on parolas pri la vertuo, la stando di esar vera di certena situeso(altra eso) e verajo kande me parolas pri certena e specifika kozo qua esas vera.

- Tu ganis la vereso legala, ma ne la reala. Ni savas quon tu agis.
- Tu trompis lu en la ludo, e to es la verajo quan ni savas.

Vere amikale
Jose

Remarkez:
L'autoro di ca letro donis a me la permiso por la publikigo di ol che ca blogo*.

Pri "cetero" (2)

2009-05-14T21:00:00.004+02:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 3230)

Me skribis:

Kara Partaka,
me regretas dicar ke la vorto "ceterajo" esas ne-korekta.
Segun tua konsilo, me eniris Google e serchis "ceterajo": me trovis multa uzi di ca vorto, e vidis ke ol esas prezenta mem en la Wikivortaro!!! Evidente to tre astonis me!
Tamen kompreneble l'uzo iterata di vorto od expresuro eroroza ne igas ol korekta.

"Ceter-" esas radiko di adjektivo/pronomo nedefinita e ne di adjektivo qualifikanta, e pro to ol sequas tote diversa regulo:

"cetero" indikas nur "kozo nedefinita", nek persono nek objekto definita, kontre ke "oldo" esas "persono olda" ed "oldajo" "kozo olda", kun la sufixo "-aj-" por distingar la kozi de la personi, nam la radiki dil adjektivi qualifikanta kun la dezinenco -o povas indikar sive personi sive kozi;
la sufixo -aj- esas tote ne uzenda por la pronomi nedefinita nam la formi kun -o, quale anke tu dicas, ja indikas kozo e nur kozo, nule persono; do on ne bezonas distingar la kozo per -aj-.

Koncerne la distingo, pri qua tu parolas, inter individui o kozi en "la ceteri" (o "le cetera"), tal distingo anke ne esas en la singularo "la cetera"; ma ol ne esas necesa, nam ica expresuri sempre relatas individui o kozi ja mencionita, e do on ja savas ka lo mencionita konstitucesas da individui o da kozi.

L'equivalanto di "lo cetera" esas "la cetero" e ne "la ceterajo", quale l'equivalanto di "lo omna" esas "la omno" e ne "la omnajo".
L'equivalanto di "lo bela" esas "la belajo", ma ol esas de adjektivo qualifikanta, a qua on devas ne konfundar ula adjektivo nedefinita: l'eroro dil uzinti dil vorto "ceterajo" esas ya ito: la radiko "ceter-" esas konsiderita radiko di adjektivo qualifikanta.
En Google me serchis anke "omnajo" e me trovis nula uzo di ol, do nulu eroris pri la radiko "omn-", ma multi eroris pri "ceter-", e lo esas la pruvo di to quon me jus dicis: la fakto ke nulu eroris pri "omn-" demonstras ke on korekte distingas l'adjektivi nedefinita de le qualifikanta ed on savas ke "omn-" esas nedefinita, ma uli konsideras "ceter-" kom qualifikanta.
Nu, *quoniam "ceter-" esas inkluzita, segun la gramatiko, inter l'adjektivi nedefinita, ol devas traktesar same kam oli; por dicar "ceterajo" ni devus dicar anke "ulajo", "nulajo", "irgajo", "altrajo", "kelkajo", "singlajo", "omnajo", "multajo", "pokajo", "tantajo", "quantajo", e to semblas esar ne aceptebla.
Do la vorto "ceterajo", qua ne darfus konsideresar eceptajo en linguo tante reguloza, mustus esar efacata de la Wikivortaro, segun mea vidpunto.

Ton dicite, me venez a la frazo: tu skribis ke tu prizas samamaniere amba formi "la cetero" e "lo cetera", e questionis me quon exakte me preferas. Tu esas tre jentila lasante me selektar! Nu, me preferas "la cetero", e do la 3ma frazo: "Hodie esas la unesma dio dil cetero di tua vivo".

Relate l'uzo di "tua" vice "vua", tu bonege selektis ol! Me plene konkordas pri to, nam ni mustus, inter ni, esar tote amikal e familiara, ed uzar sempre la pronomo "tu".

Saluti amikal e familiara!

Tiberio

Partaka skribabis:

Bon jorno, amiko Tiberio!

Danko pri tua jentila vorti, ma, ca-kaze, me nule jokas o ludas lor tradukar nia frazo aden Ido: kaze ke l' formo "ceterajo" esus advere ne-korekta, me simple erorabus.
Nula problemo!

Unesme, voluntez enirar "Google" e serchar ibe omna "ceterajo" qua skribesis en Ido...

Me supozas ke tu preferas "la cetero" (quale en Espo), quoniam "la cetero" nule povas esar individuo, ma nur kozo. Tamen, anke "lo cetera" esus korekta, ka ne? Se yes, me vidas "la ceterajo" kom equivalanto di "lo cetera"

Segun me, onu skribas tale por evitar posibla ambigueso, qua, fakte, povus produktesar en la pluralo di formi tala-speca (ka "la ceteri" o "le cetera" referas ad individui od a kozi?)

Ton dicite, anke me preferas, se korekta e suficanta, la maxim kurta e simpla vorto, do, quale tu, anke me preferas uzar "la cetero" (o "lo cetera"), vice "la ceterajo", che nia frazo...

E nun, kara Tiberio, voluntez dicar a me quon exakte tu preferas, e me komplezos tu:

- Hodie esas la unesma dio dil ceterajo di tua vivo
- Hodie esas la unesma dio di lo cetera di tua vivo
- Hodie esas la unesma dio dil cetero di tua vivo

Altra-latere, por ti qui deziras tradukar nia frazo aden altra LIA-sistemi, me rekomendas interpretar ol kom dicita da ulu a singla de ni, personale ed amikale, yen pro quo me uzas "tua" en Ido (vice "vua"), quankam me ne audacas uzar "cia" en Esperanto, formo qua, segun semblo, preske desaparis, ka ne?

Danko ed adavane, Tiberio!

Ka vi havus l'afableso tradukar nia famoza frazo aden altra LIA-sistemi, ultre Espo ed Ido? (Ca-kaze, irga-speca LIA esas bonvenanta, nam ni omna ja savas e komprenas ica frazo)

Kurajo ed adavane, posta_Mundi-ani!

* * * * * * * *
p a r t a k a
* * * * * * * *

Pri "cetero" (1)

2009-05-07T21:00:00.004+02:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 3219)

Me skribis:

Kara Partaka,

ante omno anke me deziras a tu ed ad omna samforumani Felica Nova Yaro 2009!

Responde a tua mesajo kun la nova frazo tradukenda ad altra LIA-sistemi, me vol dicar ke ol esas bela frazo, quan me prizos vidar tradukita aden multa lingui!
Tu ja propozis la versioni Esperantal ed Idal.
Pose, en la parto finala dil mesajo, tu questionas kad omno esas en ordino, quaze ke tu ja savas ke ne omno esas en ordino...
Me pensas ke to esas un de la probi quin tu, ludema e jokema quale sempre, agas por savar kad omni esas atencanta, ka ne?
Nu, me esas atencanta, e fakte, segun me, en la tradukuro aden Ido, ne omnajo es... ups! ne omno esas en ordino. ;-)
Me kredas ke per ica indico multa forumani, ultre me, aperceptos l'eroro en la frazo Idala, mem le minim atencema!

Saluti novyarala!

Tiberio

Partaka skribabis:

Maxim kordial ed amikal saluto, posta_Mundi-ani!

Quale promisite, yen la nova e famoza frazo quan me propozas por ke ni povez tradukar ol aden nia diversa LIA-sistemi...

Provizore, me tradukabas ol aden Esperanto (klasika) ed Ido.

Esperanto (klasika):
- Hodiau estas la unua tago de la cetero de via vivo

Ido:
- Hodie esas la unesma dio dil ceterajo di tua vivo

E nun, kara samforumani, se vi deziras lo, voluntez sendar a ni via tradukuri de nia frazo en irg altra LIA-sistemi, e maxim aparte en Interlingua, Occidental/Interlingue, Novial, edc.

Kad omno en ordino?
Kad ula problemo che nia klara e populara frazo?

Predanko por via kunlaboro, estimati!

* * * * * * * *
p a r t a k a
* * * * * * * *

Pri -anta ed -ante

2009-04-30T21:00:00.002+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3374)

Me skribis:

Kara José,

l'expresuri korekta en Ido, en tua kazi, esas ti kun la formo adjektivala.

La frazi da Eduardo Rodi quin tu citas havas bone e korekte la formo adverbala, ma oli esas diversa de tua frazi.

En la frazi "la Virgino esas lavanta", "la uceli esas kantanta e la rosmarino florifanta", la parti "esas lavanta", "esas kantanta", "(esas) florifanta" pleas la rolo di "predikato"; ta frazi kompozesas da subjekto e predikato, e ne havas plusa elementi.

En la frazi da Eduardo Rodi la subjekti havas sua predikati, qui esas respektive "celabus" (predikato verbala), "esis" (predikato verbala) ed "esis sola" (predikato nomala), e la participi ne esas parto di ca predikati, ma oli esas komplementi cirkonstancala, qui adjuntesas por precizigar la maniero en qua la subjekti agas ulo od esas en ula stando:

"... quale se lu celabus (Quale? En qua maniero? Yen:) vartante el..."
"... esis nun du mulieri, (Quale? En quala stando? Facante quo? Yen:) serchante irga novajo..."
"... el esis sola che su, (E quon el facis? Quale el esis? Yen:) askoltante la radiofonilo..."

Remarkez ke la duesma frazo "... esis nun du mulieri, serchante irga novajo..." havas komo ante "serchante", nam olca esas nur elemento quan l'autoro adjuntas por donar plusa informi pri la mulieri, ma ta frazo esus kompleta, gramatikale, ja per la sola unesma parto "esis nun du mulieri"; la duesma parto adjuntesas kom suplementa informo.

Remarkez ke ca altra frazo esus diferanta: "nun du mulieri esis serchanta irga novajo", nam en ica kazo "esis serchanta" esus la predikato qua expresas la ago precipua dil subjekto;
diverse, en la frazo "esis nun du mulieri, serchante irga novajo", la predikato qua expresas la ago (en ca kazo la stando) precipua dil subjekto esas nur "esis", e lo sequanta esas ago plusa, adjuntita.

Fakte aden la Hispana tu tradukus l'unesma frazo per:
(korektigez se me eroras) "había ahora dos mujeres, buscando cualquier novedad",
kontree la duesma tradukesus per: "ahora dos mujeres estaban buscando cualquier novedad";
do tu uzus du diversa verbi en la du kazi, nam en l'unesma kazo "esis" (= "había") esas la tota predikato, kontre ke en la duesma kazo "esis" (= "estaban") esas nur un parto di la predikato: la tota predikato esas "esis serchanta" (= "estaban buscando"); ica divers uzo dil verbi en la Hispana bone aperceptigas da tu la difero inter la du kazi;

nu, kande la participo esas parto dil predikato, t. e. kande ol expresas l'ago (o la stando) precipua dil subjekto, olu havas sempre la formo adjektivala;
kande la participo esas adjuntita ultre la predikato, e do uzesas kom komplemento cirkonstancala por donar plusa informi relate la subjekto, olu havas la formo adverbala, od anke la formo adjektivala.

Me agnoskas ke to ne reflektas l'uzo di la Hispana (e di l'Italiana!), nam en nia lingui ni uzas, por la prezento "durala", la gerundio, qua korespondas a la formo adverbala: "me esas facanta" esas en la Hispana "estoy haciendo" ed en l'Italiana "sto facendo" kun la gerundii "haciendo" e "facendo" vice la participi adjektiva "haciente" e "facente" (= "facanta"), nam ni uzas la verbo "estar" / "stare" vice la verbo "ser" / "essere" (= "esar"), do diversa konstrukto;
nu, ni mustas kustumeskar uzar l'Idala konstrukto "esar + participo adjektiva" por ica formo dil prezento.

Bone, me esperas esir sat klara dum l'expliko.

Amikale,
Tiberio

Nun me adjuntas nur un reflekto: l'uzo dil participi devas konsideresar same kam l'uzo dil adjektivi qualifikanta e dil korespondant adverbi.
Exemple: "la strucho esas rapida"; "la strucho kuras rapide";
e do, analoge: "ta puero esas krianta"; "ta puero kuras kriante".

Che la forumo "IdoCatalaOccitan" José skribabis:

Kara samideani:

Don Gasper atencigis me ye kelka dii ante nun pri uzar korekte ANTA vice ANTE en la sequanta frazi:

la Virgino esas lavANTA

la uceli esas kantANTA
e la rosmarino florifANTA

la antea frazi di tradukuro di kansono en Hispana ante finis per ANTE.

Me lektabas multa texti ube uzesas kustumale ANTE por ago aktiva. Me citas kelka frazi de verko "Narkotanti" da Eduardo Rodi:

...quale se lu celabus vartante el...
...esis nun du mulieri, serchante irga novajo...
...el esis sola che su, askoltante la radiofonilo...

La frazi di mea tradukuro parolas pri agi quin la aganti facas (od esas facante). La virgino lavas, la uceli kantas e la rosmarino florifas, ma ka esas ...ante o ...anta chanjas la senco dil frazo.

Lo sama por la cetera tempi: -inte, -onte od -inta ed -onta. En Hispania existas du manieri (e me kredas ke en la Angla) por dicar lo sama en prezento:

-Quon tu agas?
-Me lektas (yo leo, i read)/ Me esas lektante (yo estoy leyendo, i am reading)

Fine, me kredas ke uzar ANTA, INTA ed ONTA semblas plu apta por adjektivala skopi kam por verbigado di frazi kom ti quin me montris a vi.

Quon vi pensas?

Kordiale
JCR

Pri "plana"

2009-04-23T21:00:00.003+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3373)

Me skribis:

Kara samideani,
me opinionas ke on anke povus uzar l'adjektivo "plana" kun senco metaforala: plana, glata, sen asperaji, sen problemi, sen desagreablaji, sen desfacilaji.

Tale on povus formacar la verbo "planigar":
on planigas voyajo: on prearanjas ol por igar ol "plana", "glata": sen problemi o desfacilaji;
on planigas linguo: on igas ol "plana", "glata": sen neregulozaji, sen desfacilaji.

Do Ido povus konsideresar "linguo planigita".

Amikale,
Tiberio Madonna

Ca mesajo relatas diskuto eventinta, anke che la forumo "idolisto", pri la vorto "planlinguo" e pri la senco dil vorti "plano", "plana".

Pri "atencez!"

2009-04-16T21:00:00.004+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3362)

Me skribis:

Kara José,
ATEENCEEEEZ!!!!

Che la forumo "IdoCatalaOccitan" José skribabis:

Kara samideani:

Quala esas la interjeciono por klamar o kriar pro danjero o neagrabla suprizo, exemple kande bestio ekiras de celeyo ed atakas ni, od automobilo senkontrola en strado aquoza esus shokonta nia vehilo?

Hispana: Cuidado!
Angla: Watch out!

Kordiale
JCR

Pri "komputero*" (3)

2009-04-09T21:00:00.010+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3359)

Me skribis:

Estimata sioro Robert C.,

yes, povas existar personi qui exekutas agi simila ad olta da *komputoro, od agi qui produktas la sam efekti o donas la sama rezultaji, ma certe agi qui ne eventas exakte per la sama procedi, nam la cerebro homala ne procedas quale *komputoro e ne funcionas en la sama maniero.
Do, omno dependas de la signifiko quan ni donos a la nova vorto, t. e. a la verbo *komputar: se ni decidos ke ol indikas strikte nur la ago da aparato, certe nur l'aparato esas ta qua exekutas tal ago, e do nur olu esas *komputero.

Vu anke agis serio de questioni: pri singlu de li me donas la respondo qua segun me, segun mea vidpunto, esas la maxim justa e logikala.

- "Se on uzas brosilo por brosar, kad esas la homo o la brosilo qua brosas?"
- La homo.

- "Ka la homo brosas uzante la brosilo?"
- Yes. La brosilo ne movas su. La homo movas olu.

- "Se on uzas kalkulilo por facar tasko, kad esas la homo o la kalkulilo qua kalkulas?"
- La kalkulilo. La homo pulsas butoni por komandar la ago (por kalkuligar), ma to ne esas kalkulo, to esas nur komando; la kalkulilo exekutas la ago kalkular, per sua mekanismo interna. Fakte, segun la KGD, ol devus ne nomesar "kalkulilo", nam ol kalkulas per su ipsa, quale "remorkero remorkas per su ipsa" (<- ica esas l'exemplo qua esas en la KGD en la paragrafi pri la sufixo -il-); sive la kalkulilo sive la remorkero esas komandata da homi, ma komandar ne equivalas exekutar la ago: l'aganto, en ca du kazi, esas l'objekto, do la kalkulilo devus nomesar "kalkulero", analoge kam la remorkero (o, plu bone, "kalkulerajo", por distingesar de homi qui kustumale kalkulas).

- "E simile, se on uzas *komputilo (o *komputoro o *komputitoro), ka nur la mashino *komputis?"

- Yes, nur la mashino *komputis. La homo nur komandis per buton-pulso.

Ici esas mea opinioni.

Saluti kordiala!

Tiberio Madonna

Robert C. skribabis:

Kara Tiberio,

Multa danki pro vua mesajo pensoza e helpema.
Esas bona lektar tala utila konsideri.

Yen du punti.

(1) Me ne esas tante certa kam vu ke persono ne povus esar *komputero. Olim me lektis ke en Angla universitato on mem uzis du vorti - "computer" e "computor" - por distingar inter personi e mashini quin li uzis, nam amba homi e mashini ulasence facis la taski *komputala.

Se on uzas brosilo por brosar, kad esas la homo o la brosilo qua brosas? Ka la homo brosas uzante la brosilo? Se on uzas kalkulilo por facar tasko, kad esas la homo o la kalkulilo qua kalkulas? E simile, se on uzas *komputilo (o *komputoro o *komputitoro), ka nur la mashino *komputis? On povus dicar ke un homo ne povus facar la tasko, ma simile un homo ne povus dum un dio rekoltar la vasta quanto quan lu povas rekoltar per granda moderna motor-mashino.

(2) Esas relative multa vorti existanta qui finas per "or-" ma poki qui finas per "ator-". Tamen, vua propozo di "-itor-" vice "-ator" esas interesiva.
Ni bezonas plu longa listo dil vorti por qui la sufixo probable esus uzinda.
Un vorto quan me omisis esas "rekolt(at)oro" ("rekoltitoro").

Kordiale,
Robert C.

Pri "komputero*" (2)

2009-04-02T21:00:00.032+02:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3356)

Me skribis:

Estimata sioro Robert C.,

me esas duranta studiar l'afero pri *komputoro.

La problemo pri la sufixo -er-, t. e. la distingo inter personi e kozi qui agas, esas praktike la sama problemo qua esis pri l'adjektivi substantivigita. Me lektis en la KGD ke ta problemo solvesis per decidar ke substantivo venanta de adjektivo, nur kande ol povas havar du senci, konvencionale indikas persono, sen sufixo, e por indikar la kozo on uzas la sufixo -aj-.
En la KGD esas citita vorti da sioro Couturat pri to:

"« Certe, substantivigar adjektivo ne esas necese personigar ol. Belo nur signifikas « bela ento » (persono o kozo indiferente), nam la finalo -o di la substantivo aplikesas tote egale a personi ed a kozi. Ma hike aparas motivo, ne plus di logiko, ma di simpleso : se on bezonas distingar la kazo di persono e la kazo di kozo, on havas ja la sufixo -aj por la kozi : do ne esas necesa uzar altra sufixo : to esas nur praktikal konvenciono di « komuna raciono ». Remarkez bone, ke la substantivigo di adjektivo ne implikas plu l'ideo di kozo kam l'ideo di persono; belo vice belajo esus tam konvencionala kam belo vice bela viro (3). Ma l'ideo ipsa dil adjektivo maxim ofte implikas, sive ideo di persono, sive ideo di kozo : acido, dezerto, vakuo, e. c., povas (naturale) indikas nur kozi; avaro, blindo, malado, e. c. povas indikar nur personi (o vivanti). Do en omna kazi en qui povas aparar praktike nula dusenceso, on darfas substantivigar direte l'adjetivo : to esas simpligo e sparado di neutila sufixo. Nur en kazo di reala dubo on uzos -aj por distingar la kozi (4)."

Ni povus analoge aplikar la sama principo por solvar nia problemo, qua fakte esas ya analoga al altru: anke la vorti kun -er- darfas esar adjektivi, quale precizigas la KGD:

"-ero (32) darfas, kompreneble, recevar la formo adjektivala. Ex. : Yes, me konfesas lo, nature me esas tre iracema e venjema; ma me luktis kontre ta duopla inklineso, e me ne divenis iracera e venjera (33)."

e do l'afero esas praktike la sama: "mixera" = "qua kustumale mixas"; "mixero" = "ento qua kustumale mixas" e, pro konvenciono, "homo, persono qua kustumale mixas"; "mixerajo" = "kozo, aparato, mashino qua kustumale mixas, qua esas konstruktita por mixar".

Tamen la formacuro kun -eraj- esus facenda nur kande existas posibla dusenceso. En la kazo di *komputar, ca verbo indikus nur ago da aparato (ne esas homi qui *komputas, ma nur homi qui kalkulas), do la nomo dil aparato esus simple *komputero, ne *komputerajo.

Ca solvo posibligus krear nur radiko verbala (*komput-) sen chanjar la gramatiko o la sistemo di sufixi ja existanta;

ma se ca solvo ne plezas, ni povus adjuntar plusa sufixo por aparte indikar aparato, quale vu sugestas.

Regretinde, quale vu remarkigas, la sufixo "-or-" esus problemoza, nam ja existas multa radiki qui finas per "or"; e me adjuntas ke ol havus anke plusa problemo, kaze ke vorto formacita per ol uzesus kom adjektivo: "mixoro", "mixora mashino", "mixor mashino", en ica kazo l'adjektivo elizionita povus konfundesar al infinitivo futura di la verbo, e do ni ne povus uzar l'eliziono en ta kazi.

Pri la sufixo "-ator-", on povus objecionar ke Ido ne prenas l'elemento -at- en sua sufixi, nam ol ja prenis por multega verbi la radiko Latina dil supino vice ta dil prezento, exemple por "apertar". To esas vera, ma kande on bezonas sufixo klara e distingebla de altra elementi, me opinionas ke on povas aceptar sufixo kun tal elemento: fakte ni ja havas anke la sufixi dil participi -at-, -it-, -ot- qui adjuntesas al radiki ja venanta del supino, e tale ni tranquile dicas "apertita", kun la du literi "t" qui praktike venas de la sama "t" dil supino, olqua "duopleskas"; do segun me, samamaniere, Ido povas tranquile tolerar radiko dil supino + at.
La problemo esas olta quan vu ja remarkigis, t. e. ke existas ja radiki qui finas per "ator", e do anke ca sufixo ne semblas adoptebla. (1)

Me multe meditis e pripensis ica afero, e trovis sufixo qua povus esar bona: -itor-, qua havas la sama origino di -ator-. Konfronte kun -ator-, -itor- simple venas de diversa konjugaciono Latina ma ne esas min difuzita: en realeso l'elemento "it" esas en la supino di plura konjugacioni, nome di la 2ma e di la 4ma (kun "i" kurta o longa, ma ne interesas nin la longeso dil vokali), ma anke en multa verbi di la 3ma e mem en ula verbi dil 1ma! Exemple crepare, cubare, domare, vetare, qui en la supino pasas a la 3ma: crepitum, cubitum, domitum, vetitum; do l'elemento "it" esas tre difuzita nam ol esas adminime en tri konjugacioni, kontre ke "at" esas nur en l'unesma. Pluse, irgakaze, Ido kustumas chanjar l'originala vokali tematala Latina, nam ol havas "dormar", "finar", "audar" de "dormire", "finire", "audire": nia linguo aceptas ta chanji tranquile e senprobleme, fakte Ido ne esas Interlingua. Do, segun me, ne esus problemo havar "lavitoro" vice "lavatoro", quale ni havas "lavita", "audata", e. c.

Ca sufixo esas dusilaba, ma Ido havas ne nur sufixi unsilaba (-ivor-).

Ultre to omna, la kozo maxim importanta esas ke existas en Ido nur poka radiki qui finas per "itor": "auditor-", "genitor-", "inquizitor-", "litor-", "monitor-", "transitor-";
ne existas radiki "inquiz-", "mon-" e kompreneble anke ne existas radiko "l-";
la radiko "gen-" ne esas verbala, do ne existas verbo "genar";
"trans" esas prepoziciono, do anke nula verbo "transar";
la radiko "aud-" dil verbo "audar" praktike efektigus nula problemo, nam ne existas aparato, mashino qua audas, do ne formacesus vorto "aud-itor-o" per la sufixo -itor-, e la vorto "auditor-o" havus nur la signifiko quan olu havas nun.

Per ca sufixo ni havus: aerizitoro, imprimitoro, mixitoro, plugitoro, e. c.

Ultre ca sufixo, me trovis kom posibla alternativo nur -atric- ed -itric-, ma me nule preferas oli nam li semblas a me tro pezoza.

Saluti kordiala!

Tiberio Madonna

(1) Tamen, quale me skribis pri la sufixo -ator-* en la duesma komento dil preiranta sendajo, en realeso ol esus lo ideala, nam multa radiki qui finas per "ator" ja indikas mashini, ed on povas abolisar oli kom radiki aparta e formacar la nomi di ta mashini derivante oli per radiko e sufixo -ator-*; la radiki finanta per "ator" qui ne indikas mashini (tre poka) ne kreus problemi e durus existar kom radiki aparta, nam en la praktiko ne esus risko di miskompreno.

Robert C. skribabis:

Kara Tiberio,

Danko pri vua argumento injenioza.

Tamen, semblas esar du problemi:
(1) Esas altra aparati qui anke agas nedependante pos nur pulso di butoni, exemple aparati por lavar pladi o vesti, por mixar manjaji, e por boliar aquo. Ka ni darfus nomar li laveri, mixeri, bolieri, e tale pluse?
(2) Se ni uzus la sufixo "er" tale, quale ni savus kande koncernas persono e kande aparato? Esas personi qui esas laveri, mixeri e cetere.

Me opinionas ke la sufixo "er" ne esar uzinda tante vaste. Esus plu bona sive uzar nur la sufixo "il", sive havar nova sufixo ("or" od "ator"?) por tala aparati o mashini, uzante la sufixo "il" nur por simpla utensili qui uzas nur la energio dil uzanto (o qui diferas per ula tala kriterio).

Tale: acendilo, aerizilo [simpla], akutigilo, amorcilo, amortisilo, apogilo, apuntilo, arozilo, balayilo, batilo, blutilo, brosilo, drashilo [simpla], efacilo, embracilo [tipog.], entravilo, embosilo, eskapilo, eskupilo, estampilo, estompilo, flogilo, hakilo, komutilo, kovrilo, ludilo, ocililo, perkutilo, plugilo [simpla], ponderilo, remilo, segilo, skribilo, stopilo, swichilo, tapilo, tranchilo, visilo.

Tamen: aeriz(at)oro, aviac(at)oro [vice nuna aviacilo], drash(at)oro, exkav(at)oro, frigoriz(at)oro, imprim(at)oro, kolizion(at)oro [uzata da fizikisti], komput(at)oro, plado-lav(at)oro, vesto-lav(at)oro, mix(at)oro [mashino], plug(at)oro, radioskop(at)oro, sikig(at)oro.

Ja existas radiki qui finas per la literi "er", "or" od "ator", e to forsan esas problemo. On ne povas tote evitar to; diversa sufixi ja semble trovesas ye la fino di ula radiki.

Me konsentas ke, pri "komputar/ilo" e "komputoro", ni bezonas pensar pri la posibleso uzar sufixo sive existanta sive nova.

Kordiale,
Robert C.

Pri "komputero*" (1)

2009-03-26T21:00:00.006+01:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3347)

Me skribis:

Kara samideani,

me opinionas ke Ido bezonas ne nur la vorto por l'aparato (A "computer"), ma anke la vorto por la ago di ta aparato, t. e. la ago elaborar e traktar la *datumi kontenata da ol.

Ido organizesas en maniero havar la vorti por la agi e por l'instrumenti, derivante l'uni de l'altri per l'uzo komoda e facila (e reguloza) dil sufixi, quale "telefonar" e "telefonilo", "martelo" e "martelagar".

Do esus bona, segun me, decidar vorto por la ago e derivar l'aparato per sufixo (quale pri "telefon-ar" > "~-il-o"), nam en l'altra maniero ni havus la verbo *komputor-ag-ar, quan me judikas kom kelkete pezoza.

Or la radiko por expresar la ago, segun omni (me kredas), esus *komput-(ar), e por l'aparato on derivus la vorto de ta radiko per sufixo.

Nu, segun me, en ica kazo, la sufixo maxim apta e konvenanta tamen esus ne "-il-", ma "-er-", nam, en la kazo dil telefonilo, ni exekutas la ago telefonar, e la telefonilo esas l'instrumento qua posibligas la ago exekutata da ni; kontree, en la kazo dil *komputoro, ni nur presas klavi por komandar ago, ma ta ago (elaborar *datumi) exekutesas dal aparato; do la derivajo esus *komput-er-o.

Fakte la sufixo -er- darfas aplikesar anke a nomi di objekti, quale explikesas en la KGD, en la chapitri pri la sufixi;
on lektas pri la sufixo -er-:
"Ta sufixo aplikesas anke a nomi di bestii o di objekti qui esas karakterizata da specal ago kustumala : reptero, ruminero, rodero, klimero; remorkero, krozero, flotacero (Vid. sufixo -il)";
e pri la sufixo -il-:
"-il- indikas instrumento (o implemento) : on brosas per brosilo, on pektas per pektilo; ma -er indikas aganto : remorkero remorkas per su ipsa".

En ica maniero ni havus anke vorto qua esas plu simila al formo "computer" dil Angla e ne nur dil Angla, nam anke la Germana, l'Italiana e la Rusa uzas la sama o simila formo, do vorto plu internacione rikonocebla.

Parenteze, Esperanto ne povas formacar ta vorto nam ol ne havas la sufixo -er- kun tala senco: pro ca motivo olu havas la formo "komputilo".

Saluti kordiala!

Tiberio Madonna

Pri la nomi dil literi (2)

2009-03-19T21:00:00.003+01:00

De la forumo "idolisto" (msj. n. 18073)

Me skribis:

Kara José,

segun me la digrami "ch" e "sh" ne havas sua propra nomo: mem se omnu de li havas unika sono, kande on espelas vorto, on devas dicar "ce-he", "se-he"; exemple la vorto "richa" espelesas tale: "re-i-ce-he-a"; nam, en Ido, quankam digramo indikas un sono, de la vidpunto alfabetala ol konsideresas kom du literi.

Kontree en la Hispana (1) la digramo "ch", mem se kompozesas da du literi, esas konsiderata, en l'alfabeto, kom litero unika.

L'indico di to esas en la dicionarii: atencante l'ordino dil vorti en la dicionarii di Ido e di la Hispana, on remarkas la difero, pri to, inter la du lingui:
en la dicionario Idala la vorto "chipa" esas ante la vorto "cielo", nam on egardas single la literi, e do la "h" kompreneble esas ante la "i";
kontree en la dicionario Hispana la vorto "chico" esas pos la vorto "cielo", e fakte "chico" mem trovesas en la chapitro sequanta (olta di la litero "ch"), nam on egardas la "ch" kom unika litero. Pro to en la Hispana la vorto "chico" espelesas tale: che-i-ce-o, diverse de Ido.

Me esperas explikir la koncepto sat klare.

Koncerne tua ideo pri la sekretario linguala, me pensas ke to esus honoro tro granda por me, e me dankas tu pro tua estimo.

Saluti amikala!

Tiberio

(1) Pose Antonio Martínez, de Hispania, informis ni pri recenta reformo en la Hispana, segun qua la digrami nun konsideresas quale en Ido (videz la mesajo n. 18083 che la sama forumo).

José skribabis:

Kara Tiberio, danko pro tua balda respondo. Me havas dubito ka la sh e ch havas lia propra pronuncado.

Parenteze, ka tu ne pensabas divenar la sequanta sekretario linguala di ULI? Tua konocado pri gramatiko semblas esar bona por la posteno.

Kordiale
JCR

Pri la nomi dil literi (1)

2009-03-12T21:00:00.003+01:00

De la forumo "idolisto" (msj. n. 18070)

Me skribis:

Hola!
La nomi dil literi en Ido esas:
a, be, ce, de, e, fe, ge, he, i, je, ke, le, me, ne, o, pe, que, re, se, te, u, ve, we, xe, ye, ze.
Saluti amikala!
Tiberio

José skribabis:

Kara amiki:

Quala esas la nomi dil literi en Ido? Kelkafoye me mustas o mustos dicar interretala adresi en Ido Sonora ed por me esas grava savar quale pronuncar korekte la nomi dil literi dil alfabeto idala.

Kordiale
JCR

Pri -ez (3)

2009-03-05T21:00:00.006+01:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 2954)

Me skribis:

Kara Tomaso,

semblas a me ke ni sucesis komplexigar afero qua reale esas tre simpla! Esas vera ke me agis diskurso kelkete komplexa, ma ta esis diskurso teknikala, di linguistiko, di analizo gramatikala, ne diskurso di instruktado/lernado di la linguo, qua kontree esas simplega. Ni ne devas lernar quale ni povas konstruktar linguo, ni devas simple lernar linguo ja konstruktita, t. e. studiar la gramatiko, qua esas simpla e flexebla. La laboro harda ja facesis da plura eminenta studiemi un yarcento ante nun, por donar a ni linguo extreme facila.

La normala pronunco di "demonstrez" esas [de'monstrez], do kun la sonora "z", tale quale ni skribas ol; la pronunco nesonora "s" esas nur *alofono di "z", varianto di "z" finala: ol esas pronunco qua esas tolerata, admisata nur se la pronunco "z" esas deskomoda por uli, e to esas afero posibla e justifikinda, nam ta eventuala pronunco genitus nula detrimento por la kompreno, pro ke ne existas en Ido altra desinenco -es qua havas diversa signifiko, ne esas risko di konfuzigo. Do en ta kazo irga ne-toleremeso ne esas aceptebla, nam helpolinguo devas esar ya reguloza, ma anke tre praktikala e tre flexebla, e tale esar facila por la maxim multa populi posible.
Fakte la lerno esas plu facila kam lo kredata, nam tu ne devas kaptar difero inter "s" e "z" en la fino di vorto, e povas konsiderar oli kom la sama konsonanto, sen distingar l'una de l'altra: do tre facila por la lernanti. Ne existas en Ido vorti qui distingesas pro ke l'una havas "s" finala e l'altra havas "z" finala; do en ica kazi la prononci "s" e "z" darfas konsideresar l'una kom varianto di l'altra.
Plusa exemplo di varianti esas (anke en Esperanto) la vokalo "e", qua povas havar pronunco plu o min apertita: plu apertita quale en la Franca "particulière", o min apertita quale en la Franca "particulier". La diversa pronunci ne importas, sive en Ido sive en Esperanto, nam ne existas vorti qui distingesas per du diversa "e"; lo sama esas pri la vokalo "o".

Tu dicis ke existas anke radiki qui finas per "ez", e pro to irge li povas konfundesar a volitivo kun finajo -ez.
Certe en Ido existas radiki qui finas per "ez", ma ta radiki havas anke desinenci, ka ne? Oli povas ne havar desinenco kande li esas verbi od adjektivi elizionita. Nulu de la radiki quin tu mencionas kom exempli povus krear irga problemo:
"fez", "parentez" e "hipotez" esas radiki di substantivi qui, mem se li esus uzata kom verbi o kom adjektivi ed elizionata, ne povas genitar miskompreni e konfuzigi kun la dezinenco -ez, nam ne existas altra radiko "hipot", existas radiko "parent" ma ol esas nomala (do nula "parent-ez"), e ne existas radiko "f";
la radiki "komplez" e "pez" esas verbala, ma ne existas verbo "kompl-ar" kun volitivo "kompl-ez", a qua la radiko "komplez" povus konfundesar, ed anke ne existas radiko verbala "p" kun volitivo "p-ez";
la radiki "frenez", "poez" e "prez" ne existas.
Altralatere l'eliziono di la verbi nule esas obligala, ma nur permisata, e certe ol esus evitenda kande ol povas genitar dusenceso.
Ed irgamaniere la radiki qui finas per "ez", anke omna ceteri ne mencionita, esas plu poka kam omna verbi qui povas prenar la sufixo -es-, qui esas praktike omna verbi transitiva! Fakte omna verbi transitiva povas havar la voco pasiva, por qua on uzas la sufixo -es-. Do en multega verbi on devus evitar l'eliziono se on havus dezinenco -es por la volitivo vice -ez, nome en omna verbi pasiva: exemple, kande ni dicus "konstruktesas" (= "esas konstruktata"), ni ne povus elizionar ol dicante "konstruktes" nam existus la volitivo "konstrukt-es". Vice to, la dezinenco -ez por la volitivo nule kreas problemi, adminime pri la radiki finanta per "ez" quin me examinis supere, e mem se existas radiki (tre poka) qui povus genitar dusencesi, en ta poka kazi (e nur en ta poka kazi!) ni esos koaktata ne uzar l'eliziono por ne efektigar miskompreni.

Pluse tu dicis ke ulfoye ne esas facila distingar la vokali en ne-acentizita silabo. Yes, ma, se vere existas ta problemo, ta esas problemo ne nur pri la volitivo ma preske pri la tota konjugo! La tempi dil indikativo e kondicionalo distingesas l'una de l'altra ya per la lasta ne-acentizita vokalo, qua esas la nura elemento varianta inter la diversa formi verbala: amas, amis, amos, amus distingesas nur per a, i, o, u: do pro quo on pretendas distingar la volitivo per la konsonanto prefere kam por la vokalo? La volitivo havas plusa vokalo diversa de la quar vokali mencionita "a", "i", "o", "u": ol havas "e", qua distingesas de le cetera. Se la problemo esas ya distingar ta vokali nam oli ne esas acentizita, do la problemo relatas ne nur Ido ma anke Esperanto, adminime pri la tempi dil indikativo e la kondicionalo, qui esas sama kam en Ido. Me opinionas ke sive la parolanto devas esforcar klare pronuncar, sive l'askoltanto devas esforcar kustumeskar la distingo dil diversa vokali.

Amikale,
Tiberio

Thomas Alexander skribabis:

Tiberio,

la Kompleta Gramatiko Detaloza ne eroras, nam la ne-sonorigo di la konsonanti sonora finala esas normala fenomeno anke en la lingui naturala,

Efektive, la naciaj lingvoj enhavas multajn aferojn, kiujn helplingvo ne havu. Leginte vian diskuton pri "demonstres" kaj "demonstres", mi vidas ke la sistemo povas funkcii, sed mi dubas cxu gxi vere estas facile. Laux mi, se oni devas prononci gxin "demonstrès" oni skribu gxin tiel (aux eventuale kun fina apostrofo, kiel en Esperanto.)

"Se vorto finigxas per "es" akcentu la E, sed se gxi finigxas per "ez", prononcu gxin "es" sed akcentu alian silabon." Cxu vere ne estas radikoj en Ido kiuj finigxas per -ez?

fez komplez frenez poez pez prez parantez hipotez

Pose tu dicas: "Tiam aparte gravas cxiam bone distingi la vokalojn en neakcentita silabo", e pri to tu esas justa.

Sed foje tio ne estas facila. Klara prononco de "-ez" ja helpus. Estas fakto ke mi miskomprenis la sondosieron pro tio. Ankaux estas fakto ke mi ne estas idisto, sed mi ja legis tutajn librojn kaj centojn (milojn) da mesagxoj en Ido.

En vid-al-vida renkontigxo kun interesa kunparolanto mi ja farus cxiajn penojn por kompreni. Mi lernus kapti la diferencon inter "s" kaj nevocxita "z", sed se temas pri modela prononco, mi restas nekonvinkita pri la valoro de tiu oficiala permeso misprononci "-ez."

Amike salutas,
Thomas/Tomaso ALEXANDER.

Pri -ez (2)

2009-02-26T21:00:00.017+01:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 2938)

Me skribis:

Kara Tomaso,

la Kompleta Gramatiko Detaloza ne eroras, nam la ne-sonorigo di la konsonanti sonora finala esas normala fenomeno anke en la lingui naturala, exemple en l'Angla la vorto por dicar "folii", "leaves", chanjas la sonora "v" a la ne-sonora "f" kande ol trovesas en fino di vorto en la singularo "leaf"; en la Germana exemple la "d" finala en "und" pronuncesas "t" [unt];

tu questionas "Certe se oni prononcas -es, oni skribu -es, (ka ne?)": to ne esas posibla, nam l'elemento -es- ja esas en Ido sufixo e la radiko dil verbo "es-ar" (=esti); kom sufixo ol uzesas por la verbi en la pasivo, e la sufixi trovesas en fino di vorto kande on supresas la desinenco -as dil indikativo prezenta por l'eliziono; do la vorto "demonstres" signifikas "demonstresas" (="esas demonstrata") e havas l'acento sur la lasta "e": l'imperativo (volitivo) "demonstrez" e l'indikativo pasiva elizionita "demonstres" bone e klare distingesas, sive en la pronunco pro la divers acento (demònstrez - demonstrès) mem se -ez pronuncesas -es, sive en la skribo; to pruvas la bona funciono di ca sistemo.

Evidente restas nediskutebla l'obligo (=devigo) klare distingar en la pronunco "s" e "z" kande oli trovesas interne o komence di la vorti.

Pose tu dicas: "Tiam aparte gravas cxiam bone distingi la vokalojn en neakcentita silabo", e pri to tu esas justa.

Saluti kordiala!

Tiberio

Thomas Alexander skribabis:

Saluton Tiberio,

Tiberio:

no, en Ido ne esas importanta klare distingar la pronunco di ta du literi [S&Z] en l'imperativo (volitivo); to explikesas en la "Kompleta Gramatiko Detaloza",

Interese. Pro mia malofta kontakto kun Ido parolita, mi miskomprenis la frazon: mia orelo atendis -ez, sed auxdis -?s. Mi auxdacas opinii ke eble la Kompleta Gramatiko Detaloza eraras, dirante ke la prononco de la fina litero ne gravas. Certe se oni prononcas -es, oni skribu -es, (ka ne?) Aliflanke, eble post iom pli da sperto kun divers-landaj idistoj, miaj oreloj komencus lerni distingi -as, -is, -os, -us, kaj -es. Tiam aparte gravas cxiam bone distingi la vokalojn en neakcentita silabo (male al la mia-landa kutimo.)

Dankon pro la respondo.

Pri -ez (1)

2009-02-19T21:00:00.017+01:00

De la forumo "posta_Mundi" (msj. n. 2928)

Me skribis:

Kara Tomaso,
en mesajo di la pasinta sundio tu agis kelka questioni:

...sed mi scivolas pri tiu fina Z en "monstrez" kaj "demonstrez". Cxu estas malfacile por hispanlingvanoj klare distingi finan S dis-de fina Z? Cxu aliaj idistoj parolas tiel? Cxu ne gravas klare distingi tiujn du literojn en prononco?

Amike salutas,
Thomas/Tomaso
ALEXANDER.

Me donas respondo relate la lasta questiono:
no, en Ido ne esas importanta klare distingar la pronunco di ta du literi en l'imperativo (volitivo); to explikesas en la "Kompleta Gramatiko Detaloza", en la chapitro pri la verbo, noto 5:

"L'imperativo (o, plu juste, volitivo) -ez atingas quik lekte irgu qua savas kelke la Franca : venez, dormez, e. c., kontre ke -es atingus nulu : venes, dormes. Ma, se ulu ne povas pronuncar facile -ez finala, lu pronuncez ol quale -es, sen hezito. La avantajo di -ez ne perdesos, same kam la avantajo di j ne perdesas, se uli pronuncas ol quale dj, segun explicita permiso di nia gramatiko."

Saluti kordiala.
Tiberio

Pri "lu"

2009-02-12T21:00:00.015+01:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3320)

Me skribis:

Kara Partaka,

segun me on devas havar kompleta libereso pri to: me opinionas ke, tote kontree, ya kande on ja konocas la sexuo, l'uzo di "il" ed "el" esas ne-necesa.
Do me ne konkordas kun Talmey, e konkordas kun la KGD, qua dicas, en la chapitro pri la personal pronomi, noto 2:

"(...)
Per decido (1558) l'akademio Idista repulsis omna restrikto pri la uzo di lu. On darfas do uzar ta pronomo totsame por kozo e por persono di sexuo evidenta, kam por animali di sexuo nekonocata e persono qua havas nomo sensexua, quale infanto, puero, homo e. c., tam vere maskula kam femina.

La motivi di la decido donesis en « Mondo », XI, 68 : « Lu » por la singularo esas exakte lo sama kam « li » por la pluralo. Logiko, simetreso e facileso postulas ico. Konseque, same kam « li » darfas uzesar por personi, animali, kozi, omnafoye kande nulo obligas expresar la sexuo, tale « lu » darfas uzesar por personi, animali, kozi en la sama kondiciono. La distingo propozita esus subtilajo jenanta. Simila subtilajo rezultus pri la posedala pronomi, qui freque devus esar : ilua, elua, olua, ilia, elia, olia, vice la simpla lua, lia."

Saluti amikala!
Tiberio

Partaka skribabis:

Estimata samlinguani:

Segun Talmey e sua libro pri bona stilo, la pronomo "lu" es uzenda nur kande ol es advere necesa: kande l' sexuo es ne-konocata, o kande on intence ne deziras indikar ol. Kande ol es evidenta, on devas uzar sive "il(u)" od "el(u)".

E yen mea questioni:

Ka vi ja uzas tale la pronomo "lu"?
Ka ne ja, ma vi uzus ol tale pro ke vi konkordas?
Ka vi ne uzus ol tale pro ke vi deskonkordas?

Me predankas via helpo.

P A R T A K A
* * * * * * * * *

Pri la jemeli

2009-02-05T21:00:00.002+01:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3295)

Me skribis:

Kara samideani,
yen mea sugesto:
ni konsiderez, exemple, jemelo de tri jemeli;
lu esas jemelo de tri (jemeli), e do me propozas:
detria jemelo = detri-jemelo.
Ol esus konforma anke se ni dicas: jemelo de trio (fakte lu esas parto de trio, de grupo de tri) =>
jemelo detria, detri-jemelo.
Samamaniere: dequar-jemelo, dekin-jemelo, e. c.
Saluti kordiala!
Tiberio

Ca mesajo relatas questiono pri la maniero nomar la jemeli grandanombra.

Pri "vinko"

2009-01-29T21:00:00.003+01:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3292)

Me skribis:

Kara José,
me probas respondar a tua questioni.
Yes, "vinko" esas "victoria", e lo kontrea esas "perdo", o "vinkeso".
Se Blua e Reda luktas e Blua vinkas Reda, Blua ganas la vinko, exakte quale tu dicas.
Reda esas vinkata da Blua, vinkesas, o perdas, do Reda obtenas la vinkeso, o la perdo.
Me pensas ke la senco dil vorto "viktorio*" esas bone expresata dal vorto "vinko", de qua on povas derivar "vinkoza" (="viktorioza*") e. c.
Me esperas klarigir sat bone tua dubiti.
Saluti amikala!
Tiberio

Che la forumo "IdoCatalaOccitan" José skribabis:

Kara samideani:

Me advere havas problemo por diferar quala kozo esas quo pri la derivaji dil verbo vinkar e lo relatanta:

Se la verbo VINKAR signifikas "ganar sur altru", lore, quo esos tala ago/rezulturo, segun la gananto dil lukto, milito, disputo, etc.

Vinko = victoria, victory, win ?

Quo esas lo kontrea di la vinko?

Existas la vorti vinkado e vinkeso, qua signifikas "defeat, derrota, perdida". Ka vere?

Se Blua e Reda luktas e Blua vinkas Reda, quon ganas Blua, ka la vinko?
E quon obtenas Reda?

Blua esas la vinkanto, lore lu ganas la ...
Reda esas la vinkato, lore lu obtenas la ...

Me kelkafoye uzas la vorti SUCESO e NESUCESO por plu klara difero. Ma me kredas ke lo ne reflektas la senco o sinso quan me volas transmisar.

Me pregas vi klarigar ca afero.

Me sentas ke en nia idiomo mankas tre importanta e grava vorto:
VIKTORIO* (victoria, victory).

Viktorio*, me kredas, adportas la maxim granda kargo di suceso quan on bezonas komunikar en certa situesi, sive en poesio ed en literaturo e mem en la omnadiala vivo.

Ol derivigus vorti quale viktorioza*, viktorifar*, e.c.

Ido viktorioza*!

Amikale
JCR

Pri "qua" e "qui"

2009-01-22T21:00:00.002+01:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3284)

Me skribis:

Kara Yorgos (ka ne?),
segun me, amba formi esas korekta, nam tu darfas referar la pronomo relativa a la vorto singulara ("amaso", "trupo") od a la vorto plurala ("homi", "mutoni"), quale anke tu dicis.
Amaso (de homi) qua havas...
od
Amaso de: => (homi qui havas...).
Kontree la vorto "Idistaro", quale tu dicas, postulas nur pronomo relativa singulara, nam la vorto esas singulara; por uzar la pronomo plurala "qui" on devus dicar "L'Idisti".
Til balde!
Tiberio

Partaka skribabis:

Estimata samlinguani:

Yen ke nun-tempe me hezitas inter "qua" o "qui"

kom justa formo por frazi qual la yena:

- Amaso de homi, "qua" havas...
(l'amaso de homi), o "qui" havas (la homi)?
- Trupo di mutoni, "qua" drinkas...
(la trupo di mutoni), o "qui" drinkas (la mutoni)?

Esas altra sorto di ensemblo-exempli, qui nule hezitigas me:
- "L'Idistaro, "qua" tre bone savas lo...

Kad ulu povas helpar klarigar ic afero?

Predanko e til balde!

P A R T A K A
* * * * * * * * *

Pri -eg- ed -isim-*

2009-01-15T21:07:00.008+01:00

De la forumo "linguolisto" (msj. n. 3204)

Me skribis:

Kara samideano Herder,
jus lektinte tua mesajo, me quik pensis ke ni ja havas la sufixo -eg-, qua esas plu kurta e qua darfas uzesar por l'adjektivi (kun la senco di "tre") e por la substantivi (kun la senco di "granda"), e tale ni devas memorar nur un sufixo vice du, do kun plu multa facileso. Exemple ni havos "varmega" de "varma", signifikanta "tre varma" od "extreme varma", e "domego" de "domo", signifikanta "granda domo", per la sama sufixo -eg-, do tre komode e praktikale.
Pose me komencis pensar atencoze pri ca temo, reflektante ya pri ca duopla senco ed uzo di la sufixo -eg-. Me egardis ke en Ido ni povas formacar nemediate (t. e. sen sufixi) substantivi de adjektivi ed inverse. Pro to la duopla uzo dil sufixo -eg- povus genitar, en kelka kazi, duopla senco di vorto.
Exemple, se on dicas "yunega", ca vorto klare signifikas "tre yuna". Ma se on dicas "yunego", quon signifikos ica vorto? Ol povus signifikar "homo tre yuna", ma ol povus signifikar anke "granda homo yuna", se on pensas ol kom vorto derivita de "yuno" (= "homo yuna"), quale "domego" de "domo": "domego" = "granda domo" e do "yunego" = "granda yuno".
Nu, reflektinte pri ca afero, me komencis pensar ke aparta sufixo nur kun la senco di "tre" esus vere bona ed utila por distingar la du kazi. Do nun me kredas ke l'ideo di la sufixo -isim-* esas bona ideo.
Saluti amikala!
Tiberio Madonna

Herder skribabis:

Karisim amiki:

Ka Ido (Idiomo por Omni) oficale rekoliis la sufixo "isim" propozita da Jules Gross?

Segun l'autoro di "La Rozi", il "uzis, probe, ta sufixo neofical, ma tote internaciona en la senco di: tre. Ex. bonisima (tre bona). "Ol fitas quale charmiva vesto" al adjektivi ed adverbi. "Kun verbo me dicus: fortisime pluvas; kun substantivo: la pluvo es fortisima".

Che la rakonto "La Rozi", on lektas:

"Ulasundie, en januaro, kande la nivo esis alta e la vento koldisima" (...)

... "ube lojis, stretisime, granda familii de serfi".

"Durez, siniorino ed amiko karisima (...)

... "e parfumo delikatisima".

Ta sufixo semblas a me tre bona, necesa mem, admimime literaturale.

Me foliumas mea povra arkivi, ma me nulo trovas pri l'oficala destino di ta sufixo.

Saluti amikala,

Herder

Prizento

2009-01-08T09:41:00.002+01:00

Estimata Idolinguani,
en ica blogo* me kolektos omna kolektinda letri koncernanta aferi linguala quin me skribis e skribos; kompreneble la letri esos veninta maxim multe de la forumo "linguolisto", qua esas forumo kreita aparte por tala temo, ma esos anke letri de altra forumi e letri privata.
Me developis l'ideo di la blogo* de sugesto da José Cossío Ramírez, quan me publike dankas;
e me sendas danko anke ad Anvarzhon Zhurajev, qua de la forumo "idolisto" invitis omni krear sua blogo* personal.
Omna interesati esez bonvenanta!
Amikale,
Tiberio Madonna